SKŁAD CHEMICZNY ORGANIZMÓW

Skład pierwiastkowy ciała. Mg-18g, Fe-5g, I-250g, K-131g, P-1kg, Ca-2kg, S-90g, Zn-3g, Cu-100mg, Mo, F, Se, Cr. Strukturę budulcową i zapasową tworzy wielka „4”: H, O, N, C - ok. 90% masy ciała. Ważne mikro- i makroelementy: Ca-szkielet (fosforan wapnia-Ca3(PO4)2), skorupki, pancerze; P - skład kości i kwasów nukleinowych; Na i K - odpowiedzialne za transport substancji przez błonę komórkowa. Nadmiar Na powoduje zatrzymanie wody w komórkach. Spośród 90 pierwiastków, które istnieją w naturze, w osoczu znaleziono aż 78. Skład chem. skorupy ziemskiej: O-47,2%; Si-27,8%; Al-6,9%; Fe-6,2%; Ca; Na; Mg; K; pozostałe. Mg-główny składnik chlorofilu, odpowiedzialny za fotosyntezę. U człowieka braki Mg powodują nadwrażliwość na hałas, skurcze mięśni, drgania powiek. Fe - pełni podstawową rolę w oddychaniu zwierząt. Braki Fe lub jego zablokowanie w hemoglobinie przez: CO i NO2- z nawozów powoduje utrudniony transport tlenu do komórek. I-odpowiedzialny za prawidłowe działanie gruczołu tarczycy. Cu - składnik enzymów katalizujących proces oddychania zarówno roślin jak i zwierząt. F - zapobiega próchnicy. Nadmiar bardziej szkodliwy niż niedomiar. Zn - kieruje wszystkimi procesami w organizmie łącznie z syntezą białka. Stymuluje podział komórek. Niedobór Zn: karłowatość roślin i zwierząt, niedorozwój. Działanie antywirusowe i antytoksyczne. Zapobiega próchnicy. Zewnętrzne objawy jego braku: brak apetytu, nocne koszmary, szorstka skóra, brak odporności na infekcje, utrata włosów, białe plamki na paznokciach. Występuje w rybach, ziarnach, wątrobach, sercach drobiu. Potrzebny Zn może być zastąpiony przez rakotwórczy kadm i Hg powszechną w przyrodzie z wyrzuconych baterii.
Choroby zielonych części roślin – chloroza - zanik chlorofilu, możliwy przez wypłukanie Mg w postaci rozpuszczalnych w wodzie siarczanów i azotanów. -Brązowe plamy na liściach to reakcja opadów azotowych z miedzią: Cu+4HNO3 = Cu(NO3)2+2H2O=2NO2^.
Budowa komórkowa organizmów żywych. Pierwiastkowy skład komórki: 1.Makroelementy-O, C, H, N, P 2.Ilości śladowe: a)występujące powszechnie-Na, Mg, S, Cl, K, Ca, Fe, F, Mn, Cu, I b)wymagane przez nieliczne komórki-V, Zn, Li, Al, Co, Ni, Mo, Cd, Ba. Cytoplazma-galaretowata, koloidalna substancja o składzie: H2O-60-90%; do 20% substancji białkowych; tłuszcze, cukry sole min.-12-30%. Reguluje przenikanie składników do wnętrza komórki i na zewnątrz. Jądro komórkowe-przechowuje materiał genetyczny, decydujący o rozmnażaniu.
Mitochondrium - „centrum energetyczne komórki” przekształcające energię substancji pokarmowych w energię potrzebną do procesów życiowych.
Tłuszcze. Katabolizm - procesy rozkładu substancji złożonych, z czym jest związane wyzwalanie energii i zużywania substancji wchodzących w skład komórki. Anabolizm-procesy chemiczne, w których z prostych substancji powstają złożone, rezultatem tych procesów jest gromadzenie energii i wytwarzanie związków wchodzących w skład komórki oraz jej wzrost. Tłuszcz-ester wyższych kwasów tłuszczowych i gliceryny. Tłuszcze nienasycone-część kwasów wchodząca w skład tłuszczu jest nienasycona, mają podwójne wiązania w łańcuchu węglowym. Tłuszcze nasycone zawierają kwasy nasycone. Margaryna-tłuszcz roślinny, sztucznie utwardzany w reakcjach przyłączania wodoru-uwodornienia[C3H5(OH)3 + C17H33COOH=C17H33COOC3H5]. Rozpad estru – hydroliza - reakcja pod wpływem wody i enzymów. Powstają kwasy tłuszczowe i gliceryna [C3H5(OH)3]. Enzymy-substancje białkowe-biokatalizatory przyśpieszające i zapoczątkowujące reakcje chemiczne. Spalanie produktów hydrolizy = uzyskanie energii potrzebnej do życia (ruch, wzrost, budowa nowych komórek). W organizmie zachodzi reakcja spalania całkowitego kwasu i gliceryny [2C3H5(OH)3+7O2=6CO2+8H2O i C17H33COOH+26O2=18CO2=18H2O]. Woda powstałą w reakcji spalania wykorzystywana jest przez niektóre zwierzęta w reakcji spalania. Nadmiar tłuszczu odkłada się jako zapas. Reakcja hydrolizy tłuszczu przy udziale NaOH prowadzi do produkcji mydła. Powstałe kwasy reagują z NaOH tworząc sole sodowe.

BUDOWA KOMÓRKI

Jest to podstawowa jednostka w budowie każdego organizmu. Człowiek jest ustrojem wielokomórkowym zbudowanym z miliardów tych elementów. Mają one różne kształty i wielkości. Nie zobaczymy ich gołym okiem, tylko pod mikroskopem elektronowym. Mogą być okrągłe, gwiazdkowate, płaski, wałeczkowate lub w postaci kostki. Bez względu na stopień zróżnicowania każdą komórkę charakteryzuje metabolizm i biosynteza. Wszystkie składają się pewnych elementów. Są to: cytoplazma, jądro i struktury cytoplazmatyczne.

CYTOPLAZMA

Jest to twór przeźroczysty, koloidalny o konsystencji galarety lub gęstego płynu i przez cytoplazmę przechodzi układ błon tworzących poprzedzielane obszary. Ten układ nosi nazwę systemu wakuolarnego. Podstawową masę tego systemu stanowi siateczka śródplazmatyczna o bardzo złożonej budowie. Oprócz siateczki w cytoplazmie znajdują się organella komórkowe stałe, a są to: mitochondrium, strefa Golgiego, rybosomy, lizosomy, wakuole, centrosomy. Cytoplazma zbudowana jest zarówno z pierwiastków niesrganicznych jak i związków organicznych i skałd jest nastepujący: około 80% woda, 10-20% białka, 2-3% cukry, i 1% składniki nieorganiczne.

BŁONY KOMÓRKOWE

W komórce żywej organizmu istnieje wiele struktur błoniastych. Błony wewnątrzcytoplazmatyczne zwane cytomembranami dzielimy na błony szorstkie zawierające na swej powierzchni ziarnistości zwane rybosomami. Błony gładkie nie zawieraja rybosomów. Każda komórka przede wszystkim zawiera błone oddzieająca ją od środowiska zewnętrznego. Nazywa się ona cytolemmą lub plazmolemmą. Grubość takiej błony wynosi od 7,5-10 nanometrów i widoczna jest pod mikroskopem. Blaszka błony komórkowej zewnętrznie i wewnętrznie zbudowana jest z białek oraz fosfolipidów w stosunku 2:1. Fosfolipidy bk ustawione pionowo w temp. 37 posiadają konsystencję półpłynna, co pozwala na przechodzenie do komórki i z komórki drobnych substancji i związków. Białka błony komórkowej nie są jednorodne. Charakteryzują się różną budową i ogólnie możemy białka podzielić na dwie grupy:

komórkowa, posiadające drobne kanaliki, przez które zachodzi wymiana substancji rozpuszczalnych w wodzie.

2.Peryferyjne jest ich kilka zależnie od wykonywanych czynności. A więc białka nośnikowe, receptorowe, enzymatyczne.

Czynność białek komórkowych jest wieloraka, ale przede wszystkim stanowi ona barierę dyfuzyjną i przepuszczanie selektywne. Uczestniczy w procesie rozpuszczania innych komórek i przetwarzania sygnałów.

W obrębie błony komórkowej wykryto nowy składnik GLIKOKALIKS stanowiący połączenie cukrowo-białkowe w formie cieniutkiej, delikatnej powłoki leżącej zewnętrznie na b łonie komórkowej, a więc glikokaliks stanowi jak gdyby dodatkowa barierę między środowiskiem, a komórką. Przypuszcza się, że odpowiada za procesy immunologiczne komórki. Błony komórkowe nie są jakąś barierą mechaniczne, ale stanowią wyspecjalizowany aparat umożliwiający selektywne przepuszczanie określonych cząstek z komórki i do komórki. Przypuszcza się, że w bonie komórkowej istnieją drobne pory, które przy odpowiednim rozmieszczeniu ładunków dodatnich i ujemnych mogłyby przepuszczać raz aniony raz kationy. Jest inny mechanizm transportu przez błonę tzw. DYFUZJA BIERNA najprostszy sposób przenikania, ponieważ substancje przenikają wg. gradientu stężeń tzn. z obszaru o wyższym stężeniu do obszaru o niższym stężeniu. Drugi rodzaj transportu to TRANSPORT AKTYWNY cząsteczki przechodzą do komórki, ale wymaga to zużycia energii. Takim związkiem energetyvznym jest ATP kwas adezynotrójfosforanowy. Trzeci rodzaj to DYFUZJA UŁATWIONA substancja, która chce wejść do komórki łączy się w obrębi błony z inna substancją zwaną nośnikiem. Tworzy się kompleks nośnik-cząsteczka, który, po przejąciu przez błony rozpada się. Cząsteczka zostaje w komórce. Nośnik wraca na swoje miejsce w błonie i czeka na ponowne tworzenie kompleksu.

MITOCHONDRIUM

Twór kształtu nerkowatego, otoczony podwójną błoną zew. i wew. Błona zew. jest pofałdowana i fałdy te zachodzą na siebie w formie grzebieni. Budowa tych błon jest podobna do budowy błony komórkowej. Różni się tylko przepuszczalnością. Te dwie błony utworzyły dwie przestrzenie: 1)jedna zawarta jest między błoną wew. z zew., jest to stosunkowo wąska szczelina. 2)druga przestrzeń ograniczona jest przez błonę wew. Błona wew. otacza szeroką przestrzeń znajdującą się wewnątrz mitochondrium. Tutaj znajduje się substancja zwana MATRIX. Jest to substancja galaretowata, w której zawarte są substancje włókniste i ziarniste. Struktury włókniste odpowiadają kwasom DNA i RNA. Natomiast struktury ziarniste to białka. Mitochondrium to laboratorium komórki. Znajdują się tu enzymy zaangażowane w procesie utleniania, czyi w cyklu Krebsa, albo w cyklu kwasu cytrynowego.

CYKL KREBSA

Jest to proces oddychania tlenowego (oddychanie komórki). Jeśli mamy do czynienia z procesem oddychania beztlenowego, (kiedy zaciągamy dług tlenowy) za mało tlenu jest na nasze potrzeby. Jeśli proces zakończy si na cyklu Krebsa, to mamy do czynienia z długiem tlenowym. Dalej procesy nie zachodzą. W mięśniach wytwarza się kwas mlekowy. Za mało tlenu, za dużo dwutlenku węgla. Jeśli nie ma wysiłku, to proces nie kończy się na cyklu Krebsa, zachodzą dalsze zmiany.

LIZOSOMY

Są to twory pęcherzykowate o odczynie kwaśnym, zawierające tzw. enzymy hydrolityczne, trawiące białka, kwasy nukleinowe oraz węglowodany. Lizosomy są układem trawiennym komórki. Nie działają ciągle, tylko w sytuacjach takich, jak: gdy jakaś struktura wnika do komórki; coś zostaje wydalane z komórki. Substancje wchodzące z zewnątrz do komórki są trawione przez lizosomy i wtedy mamy do czynienia ze zjawiskiem heterofagi. Jeżeli lizosomy trawią elementy własnej komórki, to mamy do czynienia z procesem autofagi.

SIATECZKA ŚRÓDPLAZMATYCZNA

Jest wielkości błon komórkowych, charakteryzuje się podwójną budową i może występować w dwóch formach:

1.siateczka gładka, nie posiada na swej powierzchni rybosomów. posiada natomiast enzymy, związane z rozkładem glikogenu oraz związane z syntezą steroidów.

2.siateczka szorstka, posiada rybosomy zbudowane z kwasów rybonukleinowych i co najważniejsze bierze udział w syntezie białek. Synteza białek polega na wiązaniu łańcuchów polipeptydowych zbudowanych z aminokwasów. Taki łańcuch posiada 125 aminokwasów. Rola siateczki szorstkiej polega na łączenia aminokwasów. A proces łączenia nazywa się procesem translacji. Ukształtowany ostatecznie łańcuch plipeptydowy to PRE-PRO-HORMON.

STREFA GOLGIEGO

Jest to twór błoniasto-siateczkowaty składający się z błon gładkich, a strefa golgiego należy do tzw. układu wakuolarnego. Najbardziej charakterystyczną cechą s.g. jest występowanie tzw. cystern związanych ściśle z wydalaniem komórkowym. Rola s.g. polega na łączeniu i kondensowaniu materiału wydalanego. Ponieważ w procesie wydalania z komórki może dojść do uszkodzenia błony komórkowej, wobec tego s.g. bierze także udział w reperacji uszkodzeń wytworzonych.

JĄDRO KOMÓRKOWE

Położone jest na ogół w aktywnej strefie komórki. Otacza je błona składająca się z dwóch blaszek – zew. i wew. W środku znajduje się półpłynna substancja taka jak cytoplazma, która nosi nazwę nukleoplazma. Znajdują się także twory ziarniste i włókniste oraz jąderko. W błonach wew. i zew. znajdują się otwory zwane porami, przez które zachodzi wymiana pomiędzy cytoplazmą i nukleoplazmą. J.k. ulega stałym cyklicznym zmianom. Te zmiany związane są z podziałem komórkowym. Najważniejszym elementem jądra jest istnienie tzw. chromosomów, które w okresie przed podziałem komórkowym noszą nazwę prochromosomów. Na początku podziału komórki prochromosomów łączą się w pary tworząc dojrzałą formę zwaną chromosomami. Jest ich 23 pary. Chromosomy zawierają wszystkie cechy danego organizmu (22 pary), a jedna para to chromosomy płciowe. W każdej parze jeden chromosom jest od jednego z rodziców, drugi od drugiego. Części, które łączą dwie nici chromosomowe to centromer. Nici noszą nazwę nici chromatyolowych. Nici zbudowane są z kwasów DNA. Każdy łańcuch kwasów zawiera wszystkie cechy organizmu.

JĄDERKO

To nie jest stały składnik, występuje w stadium międzypodziałowym. Posiada różny kształt. Stanowi ok. 20% wielkości jądra całego i odpowiada za powstanie cech indywidualnych osobnika.

CHROMATYNA PŁCIOWA

Występuje tylko w jądrze komórkowym kobiety. Jest to grudka zasadochłonna, przylegająca do wew. błony jądra komórek. Badanie chromatyny pozwala na określenie płci dziecka.

GŁÓWNE CZYNNOŚCI KOMÓRKI

1.przemiana materii

2.pobiera z otoczenia pewne substancje, przetwarza je i wbudowuje w cytoplazmę lub magazynuje jako materiał zapasowy

3.wydala na zewnątrz substancje niepotrzebne, a więc produkty przemiany materii, która jest związana ściśle z przemianą energii z jej zużyciem i produkcją pod różnymi postaciami jako energia mechaniczna, cieplna, elektryczna, a przede wszystkim chemiczna.

PODZIAŁY KOMÓREK

Komórki somatyczne są to wszystkie komórki ciała z wyjątkiem rozrodczych. Każdą żywą komórkę charakteryzuje zdolność do podziału. Każdy podział komórki składa się z 2 procesów: kariokinezy i cytokinezy.II Podczas podziału jądra komórkowego powstają chromosomy (wyniki spiralizacji chromatyny) –liczba chromosomów dla danego gatunku jest stała (jest cechą gatunkową) – u człowieka w komórkach sonetycznych występują 23 pary chromosomów – w chromosomach rozrodczych są 23 pary chromosomów – pary chromosomów to chromosomy homologiczne-jądro pochodzi od matki, drugi od ojca, są identyczne (mają taki sam kształt i wielkość ). – komórkę, która zawiera pary chromosomów homologicznych nazywamy komórką diploidalną i oznaczamy 2n np. komórki somatyczne człowieka 2n=46 – komórka diploidalna zawiera podwójny garnitur chromosomów(diploidalna liczba chromosomów 2n jest charakterystyczna dla większości zwierząt saprofitów (pokolenie bezpłciowe) roślin. 2n oznacza podwójny garnitur chromosomowy, w którym chromosomy podobne do siebie i posiadające te same związki cech tworzą pary czyli tzw. Chromosomy chomologiczne – komórka haploidalna zawiera pojedynczy zestaw chromosomów, oznaczamy ją 1n np. gamety u człowieka mają 1n=23 (diploidalna liczba chromosomów 1n jest charakterystyczna dla gamet (np. komórki jądrowe i plemnikowe) dla gametofitów (pokolenie płciowe roślin i zarodników roślin). Budowa chromosomów (rys) Przed przystąpieniem do podziału w każdym chromosomie są dwie identyczne cząsteczki DNA. PODZIAL KOMORKI-skladaja się dwa procesy:podzial jadra, czyli kariokineza i podzial cytopalzmy czyli cytokineza. Istnieja dwa typy podzialu MITOZA- substancja chromatynowa zawarta w jadrze zaczyna zmieniac swoja postac , przyjmujac forme coraz silniej skrecajacych się i grubiejacych nici az do wytworzenia specyficznych tworow, zwanych chromosomami; liczba chromosomow jest stala u osobnikow danego gatunku, lecz roznica dla roznych gatunkow.II Okres formowania się chromosomow z substancji chromatynowej noci nazwe PROFAZY-chromatyna skupia się tworzy chromosomy. Każdy chromosom podzielony jest na dwie chromatydy. Zanika blona jadrowa i jaderko. Powstaje wrzeciono kariokinetyczne. METAFAZA-chromosomy podzielone na chromatydy ukladaja się w plaszczycnie rownikowej wrzeciona kariokinetycznego. Nitki wrzeciona z jednej strony przyczepione sa do centrow chromosomow z drugiej skupiaja się na biegunach komorki. ANAFAZA- Nitki wrzeciona kariokinetycznego kurcza się do przeciwleglych biegunow komorki po peknieciu centromerow wedruja chromatydy. Powstaje wrzeciono kariokinetyczne. Rozpoczyna się podzial cytoplazmy. TELOFAZA-chromatydy staja się chromosomami potomnymi. Odtwarza się blona jadrowa i jaderko. Powstaja dwa jadra komorkowe z których kazde zawiera te sama liczbe chromosomow co jadro wyjsciowe i pelna informacje genetyczna. Dokonczony zostaje podzial komorki, Powstaja diwe komorki potomne. WNIOSEK: mitoza jest podzialem zachowujacym taka sama liczbe chromosomow. Zachodzi w komorkach sanatycznych ciala u zwierzat i roslin oraz przy powstawaniu gametu roslin. Znaczenie mitozy – prowadzi do wzrostu całego organizmu –umożliwia przekazywanie identycznej informacji genetycznej do komórek potomnych. MEJOZA- jest podzialem redukcyjnym gdyz ilosc chromosomow w komorkach potomnych jest o polowe mniejsza niż w komorce macierzystej (komorki potomne mimo redukcji ilosci chromosomow zwieraja pelna inf genet)I PODZIAL- I PROFAZA-chromatyna ulega spiralizacji powstaja chromosomy. Chromosomy homologiczne ustawiaja się parami. Każdy z chromosomow podzielony jest na dwie chromatydy. Pary chromosomow chomologicznych tworza tzw. Biwalenty. Nastepuje silne skrecenie chromosomow honologicznych. Może nastapic pekanie i wymiana chromatyd miedzy chromosomami honologicznymi. Takie zjawisko nazywamy crossing-over. W czasie profazy I zanika blona jadrowa jaderka, powstaje wrzeciono kariokinetyczne. I METAFAZA-biwalenty ustawiaja się w plaszczyznie rownikowej wrzeciona kariokinetycznego. Każdy z nich zawiera dwa chromosomy podzielone na chromatydy. Nitki wrzeciona kariokinetycznego przyczepione sa do centromerow chromosomow z drugiej skupiaja się na przeciwleglych biegunach komorki. I ANAFAZA-Nici wrzeciona kariokinetycznego kurcza się. Chromosomy wedruja do przciwleglych biegunow komorki (po jednym z kazdej pary) powstaje wrzeciono cytokinetyczne. I TELOFAZA- powstaja dwa jadra komorkowe posiadajace o polowe mniejsza liczbe chromosomow, niż jadro maciezyste, lecz zawierajace pelna informacje genetyczna. II PODZIAL-PROFAZA II- powstaje wrzeciono kariokinetyczne. Zanika blona jadrowa jaderka. Chromosomy podzielone sa na chromatydy. METAFAZA II-chromosomy podzielone na dwie chromatydy ustawiaja się w plaszczyznach rownikowych wrzeciona kariokinetycznego. Nitki wrzeciona kariokinetycznego z jednej strony skupione sa na biegunach komorki z drugiej doczepione do centromerow chromosomow. ANAFAZA II- Nitki wrzeciona kariokin. Kurcza się. Chromosomy zostaja rozerwane do przeciwleglych biegunow komorki wedruja chromatydy. Powstaje wrzeciono cytokinetyczne. TELOFAZA II- powstaja cztery jadra kom, zawierajace o polowe mniejsza liczbe chromosomow niż jadra przed mejoza. Nastepuje podzial komorki. Powstaja cztery komorki potomne. W kazdym z nich wystepuje jedno jadro. WNIOSKI: Mejoza to podzial redukcyjny w którym z komorki diploidalnej (2n chromosomow) powstaja 4 komorki haploidalne (1n rybosomow)/. Podzial mejotyczny zachodzi przy powstaniu gamet (kom plciowe np. jajowe, plemnikowe) u zwierzat oraz zarodnikow u roslin. Dzieki temu podzialowi z pokolenia na pokolenie organizmy okreslonego gatunku maja te sama liczbe chromosomow. Znaczenie mejozy – zapewnia zmienność informacji genetycznej, bo zachodzi crossing-over, i zachodzi niezależna segregacja chromosomów ojcowskich i matczynych w anafazie I. –umożliwia utrzymanie stałej lidzby chromosomów w kolejnych pokoleniach u organizmów rozmnażających się płciowo.

MECHANIKA SKURCZU MIĘŚNIOWEGO

Motoneuron powoduje skurcz mięśniowy. Pobudzenie rozprzestrzenia się wzdłuż sarkoleniny na całe włókno mięśniowe. Sarkolenina wypukla się do środka tworząc cewki poprzeczne (lub system T).

Wzdłuż włókna mięśniowego widzimy kanaliki biegnące podłużnie tzw. cewki zdłużne.

Cewka zdłużna – magazyn jonów wapnia Ca, które odgrywają decydującą rolę w skurczu mięśniowym.

Cewka poprzeczna – system T przebiega na obydwu końcach cewka podłużnych.

Z chwilą, gdy bodziec jeszcze nie doszedł do synapsy pomiędzy aktyną a miozyną istnieje konfiguracja spoczynkowa (podwójna głowa miozynowa nie jest związana z aktywną – jest w stanie spoczynku).

Na skutek wybuchowego zadziałania bodźca z cewek podłużnych uwalnia się wapń i przechodzi do troponiny C. Głowa miozynowa łączy się z aktywną mostem aktynowo-miozynowym. Przy udziale jonów magnezu Mg, a także enzymów atapazy następuje rozpad ATP

Z chwilą związania się miozyny z aktyną następuje zagięcie szyi miozynowej o 40 st., ATP rozpada się na ADP i kwas fosforowy (później potrzebny do reaktywacji).

W drugim etapie przesunięcia miozyny z 50 do 45 st. (czyli o 5 st.) gdy ATP wychodzi z głowy miozynowej.

Następnie jest etap odbudowy. Następuje odbudowa ATP i w efekcie następuje przerwanie mostu aktynowo-miozynowgo, a głowa wraca do położenia 90 st.. Aktyna zostaje na miejscu.

Każde włókno mięśniowe działa wg prawa „wszystko albo nic”, tzn. włókno jedno pracuje albo maksymalnym skurczem, albo w ogóle nie pracuje.

1cm² przekroju poprzecznego mięśnia wyzwala na ogół siłę 12 kg. Jest to bezwzględna siła mięśnia.

ENERGETYKA I METABOLIZM

Bezpośrednim źródłem energii w ukł. mięśniowym są wysokoenergetyczne związki fosforowe oraz cukier prosty jakim jest glikoza, która magazynowana jest w wątrobie pod postacią związku zwanego glikogenem. G. także znajduje się w mięśniach, a dostaje się tam żyłą wrotną z wątroby (pośrednio), bezpośrednio z jelit.

Najważniejszym związkiem wysokofosforowym jest ATP (adenozynotrójfosforan). Pod wpływem bodźca kwas ten (ATP) rozpada się w reakcji wybuchowej. W wyniku tego rozpadu powstaje ADP (adenozynodwufosforan) oraz H₃PO₄ (kwas fosforowy), co daje 7,3 kcal. ATP®ADP+ H₃PO₄

Resynteza ATP w organizmie ciągle następuje.

Fosforylokreatyna Cr – tego zw. jest tak mało, że abyśmy zdali się tylko na nią, to wystarczyłoby na 10 do 20 s. pracy mięśnia. Podobnie jak ATP rozpada się na kreatynę Cr i kwas H₃PO₄.

Rozpad zw. energetycznych przebiega wg cyklu. Może być to cykl tlenowy lub beztlenowy (ubogi udział tlenu).

W wyniku pierwszych przemian tlenowych (dobre dotlenienie) procesu przebiega zgodnie z ilością dostarczonego tlenu, tzn. org. nie zaciąga długu tlenowego. W wyniku cyklu Krebsa końcowym produktem tych przemian jest woda H₂O i dwutlenek węgla CO₂.

Gdy praca zachodzi w warunkach złego utlenienia (ekstremalne wysiłku, praca bardzo wyczerpująca) cykl Krebsa (cykl przemian) przebiega, ale zatrzymują się przemiany w momencie zwanym cyklem kwasu cytrynowego i dalej nie przebiegają już tak jak w warunkach tlenowych. Mięsień wtedy zaciąga dług tlenowy, a więc pobiera więcej niż powinien w wyniku, czego powstaje kwas mlekowy (czyli mięśnie ulegają zakwaszeniu, które objawia się bólami mięśniowymi).

¾ kwasu, który powstał zużyte jest w reakcji odwrotnej do resyntezy ATP, czyli kw. mlekowy nie jest to produkt, którego mamy się pozbyć – jest on potrzebny do resyntezy ATP.

Przemiany cukrów w trakcie skurczu w war. dobrego utlenienia noszą nazwę fosforylacji oksylatywnej. W wyniku f.o. otrzymujemy 38 moli ATP, natomiast w war. złego dotlenienia resynteza ATP jest o wiele uboższa i otrzymujemy 2 mole ATP.

Wydajność mięśni wynosi 20%, 80% zużyte jest na ciepło, które powstaje w wyniku:

1.jest to spoczynkowy metabolizm komórkowy

2.ciepło także powstaje w wyniku reakcji chemicznych związanych z aktywacją miozyny

3.w wyniku skracania się miocytów

4.rozkurczania się miocytów

5.w wyniku procesów odnowy ATP oraz działania pompy sodowo-potasowej.

Warunkiem prawidłowej pracy komórki jest utrzymanie wewnątrz komórki dużego stężenia jonów potasu (K) i małego stężenia jonów sodu (Na). Aby zachować ten stosunek Na do K potrzebny jest ciągły transport i przez błonę komórkową przeciwko gradientowi stężeń. Ten transport wymaga zużycia energii. Jony sodu wpływają do komórki przez kanały specj. dla jonów Na, a jony potasowe przez swoje kanały przeznaczone dla K.

Ponieważ wymiana jest procesem aktywny, musi istnieć czynnik, który wprowadza i wyprowadza jony. Jest to enzym adenozynotrifosfataza czerpiący energię z hydrolizy ATP do ADP. Enzym ten znajduje się na powierzchni głowy komórkowej i tam czeka na te pierwiastki, aby je przenieść lub wynieść z komórki. To ciągłe wprowadzanie i wyprowadzanie nosi nazwę pompy sodowo-potasowej. Na pracę pomy komórka zużywa 30% energii. Mówimy, że pompa posiada współczynnik sprzęgania =2/3. Oznacza to, że w czasie hydrolizy (rozpad 1 mola ATP do ADP) energia uzyskana w tej hydrolizie (rozpadzie) wyrzuca 3 cząsteczki sodu poza komórkę wprowadzając 2 cząsteczki potasu do komórki. Praca pompy jest skomplikowana, wymaga stałych parametrów. Aby pompa sodowo-potasowa pracowała prawidłowo muszą być spełnione:

1.stały dopływ tlenu i cukry (glukozy)

2.stała resynteza ATP z ADP i fosforanem

3.stałe odprowadzanie z komórki CO2

4.musi istnieć odpowiedni stosunek Na do K w płynie zewnątrzkomórkowym

5.stała temperatura 37 st.

Zmiana chociażby jednego warunku powoduje:

1.zwolnienia pracy pompy

2.Brak reakcji komórki na bodźce (komórka staje się niepobudliwa)

FIZYCZNE I BIOLOGICZNE WŁAŚCIWOŚCI MIĘŚNI

Każdy mięsień jest sprężysty, tzn. można do rozciągać biernie, ale szybko wraca do pozycji wyjściowej. Sprężystość nie jest war. stałą. Maleje ona przy zmęczeniu mięśniowym, a także wraz z wiekiem.

Po śmierci ulega stwardnieniu, co nazywamy stężeniem pośmiertnym polegającym na zmianach fizyko-chemicznych białek mięśniowych. Stężenie rozpoczyna się od mięśni żujących i po 4 do 6 h rozszerza się na całe ciało.

Każde włókno mięśniowe wykazuje pewien stan napięcia, co nazywamy tonus. To napięcie nazywamy napięciem spoczynkowym. Znajdujące się pod wpływem autonomicznego ukł. nerwowego.

Napięcie spoczynkowe spada w czasie snu, a całkowicie jest wyeliminowane w tzw. stanach patologicznych zwanych porażeniem wiotkim (przerwanie mięśnia ruchowego).

Napięcie mięśniowe może się zwiększyć w stanach patologicznych – porażenie spastyczne, a więc porażenie centralnego ukł. nerwowego.

Mięsień może skrócić się do 50% swojej długości. Jeżeli w wyn. pobudzenia mięśnia nastąpiło jego skuteczne skrócenie, tzn. jego przyczepa campingowa przybliżyły się do siebie to mówimy o skurczu izotonicznym.

Mięsień może się napiąć tak, że przyczepy nie zbliżają się do siebie.

Na ogół praca m. to skurcze mieszane, czyli auksotoniczne.

Przy skurczu izotoniczym mamy do czynienia z pracą koncentryczną.

Przy skurczu izometrycznym nie ma pracy.

Skurcz paradoksalny np. zginamy rękę z dużym ciężarem następuje stopniowe prost. łokcia (bo nie możemy utrzymać ciężaru), mięśnie są napięte bo przeciwdziałamy prawu grawitacji (występuje praca ekscentryczna).

Ruchami naszego organizmu zajmuje się biomechanika. Wszystkie kości połączone w szkielet stanowią element podporowy dla aparatu dla aparatu ruchowego, narządów wewnętrznych i tkanek.

Mówimy, że szkielet spełnia funkcję podporową, przeciwstawiając się sile grawitacji i innym siłom zewnętrznym pełni także funkcję ruchową stanowiąc dźwignie kostne przenoszące na odległość działanie mięśni.

Szkielet musi przeciwstawiać się pewnym siłom:

1.siły ściskające – działające wzdłuż kości

2.siły zginające – dział. pod kątem do osi długich

3.siły rozciągające – wektor diły jest przeciwny do siły grawitacji, np. zwisy

4.siły skręcające

Siły te mogą być statyczne i dynamiczne. Statyczne dziaanie sił bezwładności; dynamiczne gdy dochodzi element w postaci obciążenia.

Odporność na działanie obiążeń statycznych kośćca wynosi ok. 20 do 50 razy więcej niż masa naszego ciała. Mięśnie mogą działać na 1 staw 2 stawy lub na więcej niż 2 stawy. Mówimy, że mamy mięśnie jednostawowe, dwustawowe, wielostawowe.

M. jednostawowe leżą głęboko, wielostawowe leżą powierzchownie.

Mięśnie położone z przodu osi ruchów w stawie są mięśniami zginaczami za wyjątkiem m. czworogowego uda.

Znajdujące się z tyłu są na ogół prostownikami za wyjątkiem zginaczy kolana.

Mięśnie znajdujące się po przyśrodkowej osi ruchu są przywodzicielami, boczne są odwodzicielami.

Natomiast wszystkie mięśnie skracające mają przebieg poprzeczny albo skośny.

W organizmie jest mało mięśni, które pracuję same. Na ogół jest to praca w zespołach.

Zespoły pracy mięśniowej:

1.Grupa mięśni agonistycznych – są to mięśnie, które zapoczątkowują ruch w danych stawie np. mięsień nadgrzbietowy, zapoczątkowuje ruch odwiedzenia w barku.

2.Mięśnie synergistyczne, tzn. grupa mięśni wspomagających się wzajemnie w danej płaszczyźnie ruchu. np. mięśnie zginacze stawu łokciowego (3 mięśnie które współpracują m. dwugłowy ramienia, m. ramienny, m. ramienno-promieniowy). Synergizm może być pośredni, bezpośredni.

3.Mięśnie antagonistyczne – działanie przeciwstawne, kontrolują dolny ruch by był wykonany prawidłowo i żeby był odpowiednio wyhamowany.

BUDOWA MIKROSKOPOWA MIĘŚNIA

Włókna mięśniowe poprzecznie prążkowane powstają w życiu zarodkowym z tzw. mioblastów. Posiadają średnicę od 10 do 100 mikrometrów, a długość waha się od 1mm do kilkunastu cm. Włókna, które widzimy gołym okiem to nie są włókna mięśniowe tylko pęczki włókien mięśniowych o średnicy ok. 0,1 mm. Każde włókno mięśniowe otoczone jest błoną komórkową, która w układzie mięśniowym nosi nazwę SARKOLEMMY, albo SARKOPLAZMY, w której zanurzone są elementy komórkowe (lizosomy, ap. Golgiego, siateczka plazmatyczna, mitochondria). Charakterystyczny element komórki mięśniowej to MIOFIBRYLE. Miofibryle w mięśniach pp są ułożone wg. stałego schematu.(nie ma schematu w mięśniach gładkich). Miofibryle posiadają 2 rodz białek: białko miozyny, białko aktyny.

Obydwa białka są kurczliwe i możemy używać jednego pojęcia dla obydwu białek AKTOMIOZYNA. Aktomiozyna na przebiegu włókna mięśniowego jest poprzedzielana błonami granicznymi. Błony są oddzielone od siebie, co 2 milimikrony. Część białek kurczliwych pomiędzy dwiema błonami granicznymi noszą nazwę SARKOMER (jednostka kurczliwość mięśnia).

Poprzecznie prążkowany mięsień widać pod mikroskopem elektronowym. Aktyna, która załamuje światło pojedyńczo tworzy krążek izotropowy. O wiele grubsza miozyna załamuje światło podwójnie tworząc prążek anizotropowy wtedy, gdy zobaczymy pod mikroskopem to izotropy są jaśniejszym prążkiem, a miozyna ciemniejszym. Powstają prążki i stąd nazwa pp.

SARKOMER Zawarty pomiędzy dwiema błonami granicznymi, do których to przyczepia się tylko aktyna. Natomiast miozyna jest wsunięta pomiędzy prążki aktynowe. Są pozaziębiane ze sobą. Miozyna po środku swojej cząsteczki jest zgrubiała cząsteczki połączone są ze sobą błoną środkową, aby zachować porządek, jaki istnieje w mięśniu pp. Pomiędzy cząstkami aktynowymi istnieje odległość, która zmienia się. W czasie skurczu błony graniczne zbliżają się do siebie w związku z tym aktyny także. Odległość pomiędzy cząstkami aktynowymi jest prążkiem H.

MIOZYNA posiada podwójną głowę, wewnątrz której znajduje się bardzo ważny dla skurczu enzym ATP. Głowa przechodzi ku tyłowi w szyjkę, szyjka dalej przechodzi w ogon zbudowany z meromiozyny lekkiej. Miozyna nie występuje w pojedynczej postaci. Występuje w postaci filamentu miozynowego. Składa się z 150-360 cząsteczek miozynowych. Głowa miozynowa jest ruchoma. O ile w stanie spoczynku głowa ustawiona jest pod kątem 90 to pobudzona miozyna zgina szyjkę do 45. Dzięki temu, że ruch istnieje to głowa miozynowa wchodzi w kontakt z aktyna. To związanie z aktyną jest odwracalne, krótkie (w czasie skurczu). Kontakt głowy miozynowej z aktyna w czasie skurczu zachodzi 5 razy na sekundę.

AKTYNA to podwójny sznur pereł skręcony ze sobą. Wokół splotów aktynowych oplatają się podłużne elementy zwane TROPOMIOZYNĄ., na której co 40 nanometrów znajduje się zgrubienie zwane TROPINĄ TN. Ona odgrywa pierwszoplanową rolę w skurczu mięśni, ponieważ składa się z 3 podjednostek: 1)TN-C wchodzi ona w kontakt z jonami wapnia Ca 2)TN-T wchodzi w kontakt z tropomiozyną 3)TN-I odgrywa ona dużą rolę, ponieważ w czasie rozkurzu nie pozwala na łączenie aktyny z miozyną.

W mięśniu pp włókna zgrupowane są w niewielkie pęczki mięśniowe otoczone błoną tkanki łącznej tzw. śródmięsną, która jednocześnie otacza każde włókienko gęstą siateczką i przez otworki w tej siateczce biegną nerwy i naczynka. Ponadto każdy pęczek poszczególny otacza luźna błonka tkanki łącznej tzw. omięsna wewnętrzna zbudowana z włókien klejodajnych sprężystych.

Na zewnątrz pęczka mięśniowego znajduje się omięsna zewnętrzna. Brzusiec mięśniowy otoczony jest namięsną i na samym końcu znajduje się powięź FASCIA. Mięsień jest bardzo unaczyniony i unerwiony. Im mięsień silniej pracuje tym jest większy dopływ krwi. Na ogół do mięśnia dochodzi kilka gałęzi tętniczych, a każdej z gałęzi tętniczych towarzyszą 2 żyły. Ukrwienie mięśnia nie jest jednakowe. Tzn., że w mięśniach znajduje się ok. 140% więcej naczyniek nieczynnych (zamkniętych). One noszą nazwę ANASTOMOZY. W momencie, kiedy wykonujemy duży wysiłek fizyczny zwiększa się zapotrzebowanie na tlen. Organizm z magazynów krwi(wątroby, śledziony) wyrzuca krew na obwód. Krew musi się pomieścić, bo jest ich za dużo wtedy otwierają się anastomozy i krew tam wnika. Po odpoczynku krew wraca z anastomozy do wątroby...

Unerwienie mięśnia jest bardzo bogate, ale nierównomierne. Unerwione bogato są te mięśnie, które wykonują pracę precyzyjna (m. dłoni, oka). Tam gdzie ruchy są niezbyt precyzyjne to unerwienie jest mniejsze. Mięśnie są unerwione przez MOTONEURON (nerw ruchowy). Motoneuron w mięśniu precyzyjnym unerwia tylko 8-10 włókien, natomiast w mięśniu nieprecyzyjnym (w kd) unerwia ok. kilkuset włókienek. Jeden motoneuro i ilość unerwionych włókienek nosi nazwę jednostki motorycznej mięśnia.

SYNAPSA NEURO-MIĘŚNIOWA

Motoneuron zbliżając się do mięśnia zmienia swoją konfigurację. W normalnych warunkach włókno otoczone jest dwoma osłonkami zewnętrzną neurolemmą i wewnętrzną osłonką mielinową. Jeżeli motoneuron zbliża się do mięśnia unerwionego przez niego traci jedna osłonkę. Natomiast rozszerza się tworzą tzw. stopkę końcową, która łączy się pośrednio z mięśniem. Stopka końcowa od strony mięśnia pokryta jest błoną presynaptyczną a z drugiej strony błona podtsynaptyczną. Dwie błony nie przylegają do siebie. Stopka końcowa jest silnie pofałdowana i fałdach znajdują się pęcherzyki synaptyczne wypełnione związkiem chemicznym zwanym TRANSMITEREM lub MEDIATOREM. Transmiterem jest acetynocholina. Bez transmitera mięsień nie będzie pobudzony. W stopce końcowej znajduje się około 50 milionów receptorów dla acetylochoniny (reagujących na mediator). Jeśli wydłuż nerwu pobiegnie impuls wtedy uwolnionych jest ok. 60 pęcherzyków zawierających transmiter. W każdym pęcherzyku znajduje się 10 tys. cząsteczek acetynocholiny. We śnie mięśnie znajdują się w napięciu spoczynkowym. W tym napięciu do szczeliny synaptycznej wydzielana jest niewielka ilość transmitera, aby zachować potencjał spoczynkowy na synapsie wynoszącej 0,5mV.

Sam mediator, transmiter niewiele by zdziałał gdyby nie połączył się w szczelinie synaptycznej z receptorami nikotynowymi (acetocholina+rec.nikotynowy) poto żeby zwiększyć przepuszczalność błony synaptycznej dla jonów potasu i sodu.

TKANKA NABŁONKOWA
Jest najbardziej pierwotną tkanką organizmu, gdyż pierwsza pojawia się w rozwoju zarodkowym. Komórki nabłonka ściśle do siebie przylegają. Ze względu na ich kształt wyróżnia się nabłonek płaski, sześcienny (kostkowy) i cylindryczny (walcowaty). Może składać się z jednej warstwy komórek lub wielu warstw. Okrywająca powierzchnię ciała część nabłonka wielowarstwowego rogowacieje i złuszcza się.
Nabłonek pełni różne funkcje:
nabłonek powierzchniowy, czyli naskórek – chroni organizm przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi;
tzw. śródbłonek – wyściela narządy wewnętrzne np. jelita oraz naczynie krwionośne;
nabłonek gruczołowy – zawiera komórki gruczołowe wydzielające np. łój, pot, mleko, śluz; nabłonek zmysłowy – wchodzi w skład narządów zmysłów i pomaga odbierać wrażenia zmysłowe;
nabłonek rozrodczy wchodzi w skład układu rozrodczego wyściela gonady i przewody rozrodcze.

TKANKA ŁĄCZNA
Charakteryzuje się tym, że oprócz komórek posiada substancję międzykomórkową, która może być płynna lub stała. Substancja międzykomórkowa zbudowana jest z: białek, tłuszczy, cukrów, wody. Są w niej także włokienka białkowe, które dzielą się na: kratkowe (retikulinowe) – cienkie, zbud. z retikuliny, występują tam gdzie tk. łączna przylega do narządów. Kolagenowe (klejorodne) – zbudowane z białka zwanego kolagenem mają duża wytrzymałość. Sprężyste : zbudowane z elastyny. Rozpuszczają się tylko we wrzących kwasach lub zasadach. Są w ścięgnach i wiązadłach oraz w skórze.
RODZAJE TKANKI ŁĄCZNEJ:
Tkanka łączna zarodkowa:
komórki jej mają zdolność przekształcania się w inne typy komórek, mają kształ połączonych gwiazdek. Mają zdolność do przekształcania się w inną kom. (totipotencja);
Tkanka łączna właściwa:
zbudowana jest z komórek tk. łącznej, wszystkich typów włókien, substancji międzykomórkowej. Łączy narządy w jeden organizm, wnika w przestrzenie pomiędzy narządami np. jako tkanka tłuszczowa, wiotka, zbita, siateczkowata i in.
Tkanka szkieletowa:
charakteryzuje się tym, że oprócz komórek ma substancję międzykomórkową, zbudowaną z CaCo3 i Ca3(Po4)2 dzieli się na:
chrzęstną : oprócz kom tk chrz. Są włokna kolagenowe i sprężyste oraz subst. międzykom. zbudowana z CaCO3. U dorosłych osobników tkanka chrzęstna występuje w 3 postaciach:

1) chrząstka szklista - jej substancja międzykomórkowa składa się w bardzo dużej części z włókien kolagenowych i nierozpuszczalnych w wodzie białek, tworzy ona m.in. chrząstki żebrowe, nosa, chrząstki pokrywające powierzchnie stawowe, pojawia się ona najwcześniej w rozwoju zarodkowym osobnika i w odpowiednich warunkach przekształca się w pozostałe 2 typy chrząstek,

2) chrząstka sprężysta - zawiera w przeważającej ilości włókna sprężyste, nie ulega ona kostnieniu, występuje w małżowinie usznej, trąbce słuchowej i niektórych chrząstkach krtani,

3) chrząstka włóknista - w jej budowie przeważają włókna kolagenowe, występuje w chrząstkach międzykręgowych, w spojeniu łonowym i niektórych więzadłach.

W tkance chrzęstnej nie ma naczyń krwionośnych, substancje odżywcze czerpie ona z naczyń ochrzęstnej (przylegającej ściśle do niej warstwy tkanki łącznej).

kostną: kościotwórcza (regeneruje kości), kostna (buduje kości), kościogubne(redukują nadmiar) Na tkankę tą składa się istota międzykomórkowa tworząca blaszki kostne oraz trzy rodzaje komórek kostnych: osteocyty, osteoblasty i osteoklasty.

Tkankę kostną dzieli się na tkankę kostną zbitą (znajdującą się w części zewnętrznej kości) oraz tkankę kostną gąbczastą (znajdującą się wewnątrz). Tkankę kostną zbitą charakteryzuje bardzo zwarty układ blaszek, tworzący jednostkę strukturalną kości zbitej: osteon (system Haversa), na który składa się kanał z naczyniem krwionośnym w środku i blaszki kostne - cienkościenne rury nałożone jedna nad drugą. Komórki kostne leżą zarówno wewnątrz blaszek jak i poza nimi - w specjalnych jamkach kostnych. Tkanka kostna gąbczasta zbudowana jest natomiast z beleczek kostnych, na które składają się blaszki kostne. Beleczki te łączą się ze sobą tworząc jamki szpikowe, w której znajduje się tkanka siateczkowa. Układ przestrzenny beleczek kostnych zapewnia kościom maksymalną sztywność i odporność na działanie sił odkształcających.

krew: ta tkanka łączna składa się z substancji międzykomórkowej zwanej osoczem krwi. Osocze składa się z wody, związków organicznych (białka, tłuszcze, węglowodany, fibrynogen). Komórki krwi stanowią 45% obj. krwi:
Erytrocyty - krwinki czerwone - powstają w czerownym szpiku kości płaskich i krótkich. Są pozbawione jąder u ssaków – u reszty mają. Brak jądra i mitochondriów związany jest z dużym zagęszczeniem hemoglobiny. Żyją ok. 100 dni. Hemoglobina ma zdolność łączenia się z tlenem stąd erytrocyty roznoszą go po ciele. U człowieka w 1mm3 krwi jest ok. 5 mln erytrocytów.
Leukocyty - białe ciałka krwi - powstają w gruczołach chłonnych, śledzionie. Żyją kilka dni – posiadają jądro komórkowe. Powinno ich być 6.5-9tys w 1mm3. Leukocyty na zasadzie fagocytozy niszczą bakterie i wirusy, także kom nowotworowe.
Płytki krwi : u człowieka jest ich 200-300 tys w 1mm3. Są to kom. bez jąder – posiadają enzymy, które prowadzą do krzepnięcia krwi gdy krew wypływa na zew. Wówczas pękają, a uwolniony enzym prowadzi do krzepnięcia.

TKANKA NERWOWA

Jej zadaniem jest przyjmowanie bodźców nerwowych, a następnie przewodzenie ich w postaci impulsów.

Jej podstawową jednostką strukturalną jest neuron (rysunek poniżej)- zbudowany z ciała komórki(perikarionu), oraz dwóch rodzajów wypustek nerwowych za pomocą których komórki nerwowe kontaktują się ze sobą: licznych dendrytów - przyjmujących impulsy - i jednego neurytu (aksonu) - przekazującego impulsy do następnego neuronu lub narządu końcowego (zakończenia nerwowe). Wypustki komórek nerwowych mogą tworzyć włókna nerwowe, osłonięte często dwiema osłonkami: wewnętrzną - mielinową i zewnętrzną - osłonką Schwanna. Osłonki te stanowią izolację elektryczną włókna nerwowego, połączenia między wypustkami komórek nerwowych noszą nazwę synaps.

tkanka glejowa, specjalna tkanka zwierzęca powstała z mezodermy, zbudowana z nienerwowych komórek gwiaździstych, otaczających akson wewnątrz ośrodkowego układu nerwowego.

Jej funkcją jest przede wszystkim ochrona tkanki nerwowej i zaopatrywanie jej w substancje odżywcze (np. glukozę). Nowotworami wywodzącymi się z tkanki glejowej są glejaki.

W zależności od wielkości komórek glejowych, ich pochodzenia i charakteru wypustek nerwowych rozróżniamy następujące rodzaje tkanki glejowej:

1) glej wielokomórkowy - zbudowany z astrocytów - dużych komórek gwieździstych - które pełnią funkcje podporowe i pośredniczą w odżywianiu komórek i włókien nerwowych,

2) glej drobnokomórkowy, którego komórki mają zdolność poruszania się i fagocytozy, co pozwala na pełnienie funkcji regeneracyjnej,

3) glej skąpokomórkowy - pełni rolę odżywczą w stosunku do komórek nerwowych (neuron), buduje osłonkę mielinową włókien nerwowych,

4) glej nabłonkowy - zbudowany jest z komórek wyścielających korę mózgową od wewnątrz.

Układ pokarmowy i trawienie

Układ pokarmowy zaczyna się jamą ustną, której funkcją jest rozdrabnianie i połykanie pokarmu. Do rozdrabniania służą zęby (32 zęby – siekacze, kły, przedtrzonowe, trzonowe; zróżnicowanie uzębienia to heterodontyzm). Język, zawierający kubki smakowe służy do mieszania pokarmu ze śliną.
Do jamy gębowej dochodzą przewody trzech par gruczołów ślinowych, zwanych śliniankami- są to ślinianki podżuchwowe, podjęzykowe i przyuszne. Ich funkcja to produkcja śliny zwilżającej pokarm.
Gardło rozdziela się na przełyk i kanał prowadzący do płuc.
Przełyk to kanał, którym pokarm, dzięki ruchom robaczkowym dociera do żołądka. Otwór łączący przełyk i żołądek to wpust.
Żołądek – zbudowany jest z mięsni gładkich, pokrytych błoną śluzową. Śluz zabezpiecza żołądek przed działaniem enzymów trawiennych i kwasu solnego (HCL).
Najbardziej charakterystycznym enzymem żołądka jest pepsyna, rozkładająca białko. Do światła żołądka wydzielana jest w postaci nieaktywnego proenzymu – pepsynogenu. W niskim pH (1,5-4) pepsynogen przechodzi w pepsynę, która przeprowadza reakcję rozbicia białka. Zakwaszenie żołądka zapewnia kwas solny produkowany przez komórki okładzinowe. Wypełniony żołądek wykonuje rytmiczne skurcze perystaltyczne umożliwiające mieszanie i przesuwanie treści pokarmowej. W okolicy odźwiernikowej fala perystaltyczna znacznie się nasila. Wzrastające ciśnienie powoduje wciskanie płynnej treści przez otwarty odźwiernik do dwunastnicy.
Jelito cienkie – dwunastnica, jelito czcze, jelito kręte.
Budowa jelito cienkiego (układu pokarmowego):
światło przewodu pokarmowego wyściela błona śluzowa tworzona przez nabłonek. Liczne komórki nabłonka wydzielają śluz, ułatwiający przesuwanie pokarmu. Śluzówka jest bardzo pofałdowana, w jelicie cienkim posiada dodatkowo liczne wypustki – kosmki jelitowe, które znacznie zwiększają powierzchnie wchłaniania. Kolejna warstwa to błona podśluzowa – naczynia krwionośne, limfatyczne, nerwy. Podśluzówkę otacza warstwa mięśni gładkich. Warstwę ochronną przewodu pokarmowego stanowi błona zewnętrzna.

Do dwunastnicy dochodzą przewody dwóch gruczołów wchodzących w skład układu pokarmowego. Są to wątroba i trzustka. W dwunastnicy masa pokarmowa ma kwaśny odczyn i miesza się z zasadowymi wydzielinami:
• sokiem jelitowym – produkowanym przez gruczoły dwunastnicze i jelita cienkiego
• sokiem trzustkowym – wytwarzanym prze trzustkę
• żółcią – produkowaną prze wątrobę; składniki żółci: woda (93%), substancje stałe: sole kwasów żółciowych, fosfolipidy i cholesterol; jej rolą jest emulgowanie tłuszczów.

Trzustka – gruczoł ten wydziela komplet enzymów zdolnych do rozłożenia większości składników pokarmu. Enzymy trzustki:
• endopeptydazy (trypsyna, chymotrypsyna) wydzielane są w formie nieczynnych proenzymów (trypsynogen, chymotrypsynogen), doprowadzają do rozpadu dużych cząsteczek białka na mniejsze;
• egzopeptydazy (karboksypeptydaza, aminopeptydaza) wydzielane są w formie nieczynnych proenzymów, odczepiają od peptydów dwupeptydy i trójpeptydy.

Wątroba:
• wydziela żółć, która gromadzi się w pęcherzyku żółciowym i uwalniana jest w miarę potrzeb;
• magazynuje glikogen, równoważy poziom cukru we krwi
• synteza białek osocza krwi
• usuwa i neutralizuje trucizny
• rozkłada nadwyżki aminokwasów (dezaminacja)

Jelito grube – jelito ślepe (kątnica) z wyrostkiem robaczkowym, okrężnica, odbytnica. Oddzielone jest od jelita cienkiego zastawką krętniczo-kątniczą. Gruczoły jelita grubego nie wytwarzają enzymów. Zachodzi tu wchłanianie – jony, witaminy i aminokwasy przechodzą wraz z wodą do krwiobiegu. Wchłanianie wody ma charakter zwrotny – jest to resorpcja. Formują się tu masy kałowe, których głównym składnikiem są niestrawione resztki pokarmowe.

TRAWIENIE – proces przekształcanie pokarmu w postać płynną, bogatą w gotowe do wchłonięcia produkty rozkładu węglowodanów, tłuszczów i białek.
Pokarm, zanim stanie się użytecznym materiałem energetycznym musi przejść proces obróbki polegający na mechanicznym rozdrobnieniu, enzymatycznym rozłożeniu i wchłonięciu.

Składniki pokarmowe, składniki odżywcze, najmniejsze cząstki organiczne i nieorganiczne, które po uwolnieniu w procesie trawienia mogą być wchłonięte w przewodzie pokarmowym i wykorzystane przez organizm. Składniki pokarmowe pełnią w organizmie jedną z trzech funkcji: budulcową, energetyczną i regulującą. Do składników budulcowych należą: woda, białko i związki mineralne. Do składników energetycznych: węglowodany, tłuszcze i częściowo białko. Do składników regulujących: witaminy, enzymy i niektóre związki mineralne.1 gram węglowodanów dostarcza 3,75 kilokalorii, tłuszczu 9 kilokalorii, białka 4 kilokalorie, alkoholu 7 kilokalorii. W bilansie energetycznym prawidłowe proporcje dostosowywane do indywidualnych potrzeb wahają się w granicach; 40 –60 % energii z węglowodanów, 25 – 35 % energii z tłuszczów, 10 – 20 % energii z białek

ODDYCHANIE

Oddychanie – to biologiczne utlenianie związków organicznych głównie glukozy do dwutlenku węgla i wody z wydzieleniem energii gromadzonej w wysokoenergetycznych wiązaniach związku ATP.

Układ oddechowy odpowiada za wymianę gazową. Tlen w płucach przechodzi do krwi, a dwutlenek węgla z krwi dostaje się do wnętrza płuc. Tlen, który dostaje się w płucach do krwi transportowany jest do wszystkich komórek ciała w oddychaniu tlenowym.

Budowa układu oddechowego:
- Jama nosowa
- Gardło
- Krtań
- Tchawica
- Oskrzela główne
- Płuca
Jama nosowa – wyściela ją nabłonek rzęskowy z gruczołami śluzowymi. Powietrze jest w niej oczyszczane z kurzu oraz ocieplane. W górnej części jamy nosowej znajdują się komórki węchowe.
Krtań – to zespół chrząstek, wiązadeł i mięśni, które ograniczają wejście do tchawicy. Znajdują się tam dwie błoniaste fałdy zwane strunami głosowymi.

Tchawica i oskrzela – to rury, którymi powietrze transportowane jest do płuc. Ściana ich wzmacniana jest chrząstkami w kształcie podkowy. Chrzęstne pierścienie utrzymują drożność tchawicy i oskrzeli, chronią przed zapadaniem się ich ścian.
Budowa płuc – w płucach oskrzela rozgałęziają się na coraz drobniejsze skrzela płatowe ŕ segmentowe ŕ płacikowe ŕ oskrzeliki tworząc tzw. Drzewo oskrzelowe. Oskrzeliki zakończone są pęcherzykami płucnymi, które tworzą gronko. Ściana pęcherzyka zbudowana jest z nabłonka jednowarstwowego płaskiego oplecionego gęstą siecią włoskowatych naczyń krwionośnych. W pęcherzykach zachodzi dyfuzja gazów. Tlen dyfunduje z pęcherzyka do krwi, CO2 z krwi do pęcherzyka. Prawe płuco składa się z trzech płatów, a lewe z dwóch. Zewnętrzna powierzchnia płuc oraz wewnętrzna powierzchnia klatki piersiowej przepona pokryta są błonami-opłucnymi. Pomiędzy opłucnymi występują wąska hermetyczna przestrzeń jamy opłucnej.

Wdech – skurcz mięśni międzyżebrowych zewnętrznych i przepony powoduje wzrost objętości klatki piersiowej. W jamie opłucnej powstaje podciśnienie, które rozciąga płuca. W rozciągniętych płucach spada ciśnienie powietrza i zostaje ono zassane – zachodzi wdech.
Wydech – jest aktem biernym wspomaganym przez kurcze mięśni żebrowych wewnętrznych i mięśni brzuch. Żebra w skutek sprężystości powracają do stanu pierwotnego, naciskają na rozciągnięte płuca – następuje wypchnięcie powietrza z płuc – zachodzi wydech

WYDALANIE

Wydalanie jest to pozbywanie się zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii z organizmu (ZPPM). Wbrew ogólnemu wierzeniu ZPPM nie powstają w układzie pokarmowym, lecz w każdej komórce (to właśnie w komórkach zachodzi proces zwany metabolizmem. Do najważniejszych ZPPM człowieka należą:

- powstaje w wyniku dezaminacji aminokwasówàamoniak (NH3)

- mocznik CO(NH2)2

- kwas moczowy

- CO2: płuca

- H2O: pot, mocz, płuca (para wodna), skóra (także jako termoregulacja)

- barwniki żółciowe: urobilina (mocz), sterkobilina (kał), bilirubina (żółć)

- nadmiar soli mineralnych: skóra

- szkodliwe substancje białkowe: łzy

wydalanie jest jednym z czynników zapewniających

homeostazę ludzkiego organizmu

Narząd moczowy składa się z nerek, miedniczek nerkowych, moczowodów, pęcherza moczowego i cewki moczowej. Najważniejszą czynnością nerek jest wytwarzanie moczu i utrzymywanie w ten sposób prawidłowego składu i ilości płynów ustrojowych. W pewnych warunkach nerki wydzielają do krwi ciała wpływające na ciśnienie tętnicze ora wytwarzanie krwinek czerwonych. Nerka jest gruczołem cewkowym rozgałęzionym, złożonym, parzystym leżącym w tylnej części jamy brzusznej w okolicy lędźwiowej po obu stronach kręgosłupa. Przeciętnie waży ok. 120 gramów, długość 10-12 cm, szerokość ok. 6cm, grubość ok. 3cm. Otoczona tkanką łączną z nielicznymi włóknami mięśniowymi. Na przekroju podłużnym nerek można wyróżnić część korową (ciemniejszą) , i rdzeniową (jaśniejszą) ułożoną w piramidy, których stożki skierowane są w kierunku miedniczek. Miąższ nerki składa się z nefronów, a te z kłębka nerkowego i kanalika nerkowego ze częścią wydzielniczą i odprowadzającą. Kłębek jest miejscem, w którym krew ulega przesączaniu. Zasadniecza czynność nerek to usuwanie zbędnych produktów przemiany materii, wybiórcze wchłanianie zwrotne w kanalikach orz syntezę i wydzielanie w kanalikach. Zadania te spełnia nerka dzięki obfitemu unaczynieniu, które jest 20-krotnie większe niż w innych narządach. Przez nerkę przepływa 1700 litrów krwi na dobę. 10% z tej krwi ulega odsączaniu przez nerki (jest to mocz pierwotny) , a z przesącz kłębowego tylko 1,5 litra wydala się jako mocz (jest to mocz ostateczny) natomiast reszta ulega wchłonięciu zwrotnemu w kanalikach. Układ kanalikowy odpowiedzialny jest za utrzymanie stałości gospodarki wodno elektrolitowej oraz równowagi kwasowo – zasadowej ustroju. Mocz ostateczny odpływa za pośrednictwem przewodów brodawkowych leżących na szczycie każdej piramidy do kielichów nerkowych małych. Są to przestrzenie obejmujące kilka brodawek. Z nich powstają kielichy nerkowe duże odprowadzające krew do miedniczki nerkowej. Od niej rozpoczyna się moczowód, który jest rurą o dł. 30cm i średnicy 3 – 9 mm uchodzącą do pęcherza. Światło moczowodu jest pofałdowane i wysłane błoną śluzową, a ściana zbudowana z włókien mięśniowych. Pęcherz moczowy jest przejściowym zbiornikiem moczu zbudowanym tak jak moczowód. Końcowym odcinkiem odprowadzającym mocz jest cewka moczowa (męska to kanał dł. 18cm, żeńska 2,5 – 3cm)

Podobnie jak wiele innych narządów nerka wykazuje dobowe wahania czynności. Na ogół wydalanie wody i elektrolitów pod koniec okresu snu jest najmniejsze, a max osiąga podczas normalnego okresu czuwania.

Czynności wewnątrzwydzielnicze nerek nie są dokładnie poznane. W pewnych chorobach nerki wydzielają zwiększone ilości enzym reninę, który rozkłada we krwi angiotensynogen na angiotensyne I. Odpowiedni enzym zawarty w osoczu przekształca ten związek w angiotensynę II, która podnosi ciśnienie tętnicze krwi oraz wzmaga wydzielanie przez nadnercza aldosteronu i innych sterydów. W nerkach powstaje również erytropoetyna – hormon pobudzający wytwarzanie krwinek czerwonych.

Choroby narządu moczowego

1. Ostre zapalenie kłębków nerkowych

2. Przewlekłe zapalenie kłębków nerkowych

3. Nerczyca

4. Skrobiawica nerek

5. Ostra niewydolność nerek

6. Torbiele

7. Odmiedniczkowe zapalenie nerek

8. Gruźlica nerek

9. Kamica nerkowa

10. Choroby pęcherza moczowego

11. Przerost gruczołu krokowego (stercza – prostaty)

URAZY I KRWOTOKI

URAZY KOSTNO-STAWOWE.
1. Złamania.
Złamaniem nazywamy odpryśnięcie, pęknięcie lub przełamanie kości, czyli każde przerwanie ciągłości tkanki kostnej. Otaczająca kość okostna zostaje rozerwana i wtedy jama szpikowa zostaje otwarta. Z uszkodzonych tkanek (przerwanych naczyń okostnej, jamy szpikowej, otaczających kość tkanek miękkich) wylewa się krew. Najczęstszymi przyczynami złamań są urazy mechaniczne np. silne uderzenie, ale również zdarzają się złamania samoistne np. u osób starszych.

Rodzaje złamań:

a) Złamanie zamknięte - kość jest złamana, ale powłoki skórne nie są naruszone.

b) Złamanie otwarte - złamana kość przebija skórę lub coś przebija skórę od zewnątrz i łamie kość.

Oprócz tych dwóch rodzajów złamań możemy wyróżnić złamania:

- pojedyncze - jeżeli kość uszkodzona jest w jednym miejscu,

- mnogie - jeżeli kość jest uszkodzona w kilku miejscach,

- proste - jeśli uszkodzona jest jedynie tkanka kostna,

- skomplikowane - jeśli uszkodzona jest również tkanka nerwowa.

Objawy, które wskazują na złamanie kończyny:

- pacjent słyszy lub czuje złamane kości,

- występuje częściowa lub całkowita utrata ruchliwości kończyny,

- występuje chroboczący dźwięk przy poruszaniu kończyną,

- występuje deformacja i nienormalna ruchomość w miejscu złamania,

- występuje bolesność wokół miejsca urazu oraz skurcz mięśniowy,

- krwawienie, obrzęk,

- zmiany w zabarwieniu skóry np. sinienie,

- widoczne odłamy kostne.

Pierwsza pomoc:

Należy wezwać Pogotowie Ratunkowe (połączenie bezpłatne - 999). Oprócz tego trzeba samemu zastosować niezbędne działania medyczne:

- sprawdzić tętno,

- sprawdzić, czy poszkodowany oddycha,

- w razie potrzeby przystąpić do reanimacji,

- dowiedzieć się od rannego, czy doznał innych urazów,

- ściągnąć z miejsca złamania wszystkie przedmioty,

- które mogłyby powodować ucisk np. części garderoby, biżuterię itp.

- tymczasowo unieruchomić dwa sąsiednie stawy,

- jeśli jest to złamanie otwarte - opanować krwotok.

Aby prawidłowo usztywnić kończynę należy:

- dobrze dopasować rzecz stosowaną do usztywniania; w tym celu należy przymierzyć ją na sobie lub zdrowej kończynie ratowanego,

- owinąć ten przedmiot chustą lub bandażem,

- umieścić gazę lub inny materiał izolujący w okolicach stawów,

- zabandażować tak, aby naczynia krwionośne nie były zbyt długo uciśnięte i nie był zablokowany dopływ krwi do kończyny.

Udzielenie niewłaściwej pierwszej pomocy może być przyczyną trwałego kalectwa lub zgonu poszkodowanego

(np. w wyniku doznania wstrząsu pourazowego lub zakażenia),

dlatego nie wolno:

- zostawiać poszkodowanego samego,

- samemu nastawiać złamanych kończyn ( chyba, że jest się specjalistą lub jest to sytuacja krytyczna np. walka o przetrwanie ),

- przenosić poszkodowanego bez uprzedniego unieruchomienia kończyny,

- podawać jedzenia ani napojów.

Usztywnianie złamanych kończyn.

Rodzaj unieruchomienia zależy od miejsca, w którym nastąpiło złamanie.

Do usztywniania kończyn stosuje się szyny, łubki, bandaże, plastry, gazy, trójkątne chusty lub inne przedmioty, które mogą spełniać funkcje wyżej wymienionych.

Złamania żeber.

Przy złamaniu górnych żeber należy polecić ratowanemu wstrzymanie oddechu i nakleić dwa długie odcinki plastra przechodzące przez ramię po stronie złamania. W przypadku złamania dolnych żeber należy przyłożyć na miejsce złamania kawałek filcu lub gumy piankowej. Należy kazać pacjentowi wstrzymać oddech i okleić plastrem tę stronę klatki piersiowej, gdzie znajduje się złamanie. Alternatywną metodą postępowania w przypadku złamań dolnych lub górnych żeber jest obwiązywanie bandażem elastycznym klatki piersiowej na całym jej obwodzie i na wysokości od żeber dolnych do wysokości sutków.

Pęknięcie czaszki.

Symptomem pęknięcia czaszki jest płyn słomkowej barwy wyciekający z nosa lub uszu. Pacjenta należy ułożyć w położeniu bezpiecznym, stroną z wyciekiem do dołu. Pozwolić płynowi wyciec, założyć opatrunek, poszkodowanego unieruchomić.

Obrażenia kręgosłupa.

Wszelkie obrażenia rdzenia kręgowego mogą powodować paraliż i są potencjalnie śmiertelne. Oznakami uszkodzenia kręgosłupa są:

- ból w plecach przy braku ruchów,

- deformacja kręgosłupa,

- wrażliwość na dotyk,

- ręce wyciągnięte nad głową w niekontrolowany sposób,

- utrata kontroli nad pęcherzem moczowym.

Pierwsza pomoc:

- jeśli pacjent leży twarzą do góry, podłożyć mu pod lędźwie np. złożony koc, aby odciążyć rdzeń kręgowy od nacisku odłamków kostnych,

- jeśli poszkodowany leży twarzą w dół, podłożyć złożony koc pod klatkę piersiową,

- do transportu stosować sztywne nosze lub deskę o długości większej od wzrostu pacjenta.

2. Skręcenia.

Skręcenie charakteryzuje się naciągnięciem lub częściowym przerwaniem torebki lub wiązadeł stawowych. Kości po skręceniu wracają do swojego poprzedniego położenia. Objawy skręcenia:

- obrzęk,

- wylewy podskórne,

- ograniczone i bolesne ruchy.

3. Zwichnięcia.

Zwichnięciem nazywamy uraz stawu, który powstał na skutek przemieszczenia dwóch kości tworzących staw. Powstaje zazwyczaj wskutek upadku, uderzenia lub zadziałania gwałtowną siłą na staw. Występuje silny ból i obrzęk utrudniające ruchy oraz widoczna deformacja stawu.

Postępowanie w przypadku zwichnięć:

- moczyć staw w zimnej wodzie, aby zmniejszyć opuchliznę,

- zabandażować staw zwracając uwagę na to, aby nie utrudnić krążenia krwi,

- podnieść zwichniętą kończynę.

4. Stłuczenia.

Stłuczenia powstają wskutek działania mniejszej siły niż w przypadku zwichnięcia. Ruchy nie są uniemożliwione, a jedynie utrudnione ze względu na obrzęk sąsiednich tkanek. Stłuczeniu mogą ulec: tkanka podskórna, torebka stawowa, okostna, drobniejsze naczynia krwionośne, mięśnie.

KRWOTOKI I ICH TAMOWANIE.

Krwotok to przerwanie ciągłości naczynia krwionośnego i towarzyszące temu wydostanie się krwi poza jego zasięg. Jeśli upływ krwi następuje powoli, z małych naczyń, to nazywamy to krwawieniem.

Podział krwotoków:

a). ze względu na rodzaj uszkodzonego naczynia:

- żylny - powolny, ciągły wypływ ciemnej, czerwono-wiśniowej krwi, która nie zawiera tlenu,

- tętniczy - jasnoczerwona, zawierająca tlen krew tryska z tętnicy przerywanymi rzutami, w takt tętna.

- miąższowy - powstaje w tkankach miękkich na skutek uszkodzenia dużej liczby naczyń włosowatych.

b). ze względu na widoczne objawy:

- zewnętrzne - krew wypływa na zewnątrz np. krwotok z nosa,

- wewnętrzne - krew gromadzi się w jamach ciała np. w jamie brzusznej.

Pierwsza pomoc w przypadku krwotoku zewnętrznego.

Objawy:

- pojawienie się krwi po przerwaniu ciągłości skóry,

- blade śluzówki,

- osłabienie, a nawet utrata przytomności,

- przyspieszone i słabo napięte tętno.

(Tętno - rytmiczne odkształcanie się ścian tętnic pod wpływem dawki krwi wypompowywanej przez serce. Normalne tętno u zdrowego, młodego człowieka wynosi 60-80 uderzeń na minutę. Tętno można zbadać najlepiej w okolicach nadgarstka lub na szyi. Ratowanemu należy zbadać też ciśnienie. Normalne ciśnienie rozkurczowe wynosi ok.70 mm Hg, a skurczowe ok.120 mm Hg.)

Postępowanie:

- należy wezwać pogotowie Ratunkowe,

- założyć opatrunek; w tym celu należy:

- włożyć gumowe rękawiczki

- jeśli jest to niewielka rana - zdezynfekować ją,

- ucisnąć ranę przy pomocy bandaża uciskowego,

- unieść kończynę powyżej poziomu serca,

- po opanowaniu krwotoku nałożyć dodatkowy opatrunek

- uciskający zranienie.

Punkty uciskowe do tamowania krwotoków tętniczych:

- skroń przed uchem,

- twarz pod oczami, po bokach szczęki,

- ramię nad obojczykiem,

- przedramię w zgięciu łokcia,

- dłoń przed nadgarstkiem,

- udo w połowie pachwiny oraz górna część uda,

- górna część kolana,

- stopa, przednia część stawu skokowego.
Jeśli rana jest długa i głęboka, niezbędna jest pomoc lekarska, gdyż może być konieczne założenie szwów i podanie odpowiednich leków. Interwencja lekarza jest również potrzebna w przypadku, gdy rany powstały w wyniku pogryzienia przez zwierzę, ( istnieje ryzyko zarażenia się wścieklizną ).

Jeżeli po 15 min. tamowania krwotoku żylnego będzie on dalej tak obfity, należy oprócz wcześniejszych zabiegów, uciskać tętnicę doprowadzającą krew do tej kończyny.

Niewłaściwa pierwsza pomoc może być przyczyną śmierci poszkodowanego, dlatego nie wolno:

- zdejmować opatrunku, w celu sprawdzenia czy krwawienie ustało,

- usuwać z ran ciał obcych, gdyż może to spowodować bardziej obfite krwawienie,

- nie uciskać krwawiącej gałki ocznej, rany, w której znajduje się jakieś ciało obce lub głowy, gdy nastąpiło złamanie kości czaszki,

- czyścić ran o dużych powierzchniach,

- zakładać zbyt mocnego opatrunku,

- stosować do ucisku sznurków, tasiemek i innych wąskich rzeczy.

Pierwsza pomoc w przypadku krwotoku wewnętrznego.

Objawy:

- ból przy lekkim ucisku ,

- bladość śluzówek i skóry,

- szybsze tętno,

- osłabienie lub utrata przytomności,

- pojawienie się krwi w moczu lub wymiocinach,

- zaburzenia świadomości.

Postępowanie:

- wezwać Pogotowie Ratunkowe,

- ułożyć pacjenta w pozycji leżącej z lekko uniesionymi nogami.

Ponieważ w tym przypadku nie można udzielić pierwszej pomocy, należy obserwować poszkodowanego i jeśli:

- nastąpi zatrzymanie oddechu - rozpocząć sztuczne oddychanie,

- nastąpi wstrzymanie akcji serca - rozpocząć reanimację.

Jeżeli pacjent jest nieprzytomny, ale oddycha i ma wyczuwalne tętno, należy go ułożyć w pozycji bezpiecznej.

Nie wolno:

- przenosić poszkodowanego, jeśli nie ma takiej potrzeby,

- podawać pokarmów ani napojów,

- zostawiać poszkodowanego samego.

HORMONY

Hormony - to wytwarzane przez organizm, niezbędne dla procesów przemiany materii związki, których zadaniem jest koordynowanie procesów chemicznych zachodzących w komórkach. Hormony nie są budulcem ani nie ostarczają energii. Od ich działania zależy jednak równowaga środowiska wewnętrznego (homeostaza), co jest warunkiem prawidłowego funkcjonowania wszystkich narządów. Hormony występują w organizmie w bardzo małym stężeniu, ale każde odchylenie od stanu pożądanego zakłóca równowagę i powoduje wystąpienie objawów chorobowych.
Większość hormonów wytwarzają gruczoły wydzielania wewnętrznego, zwane też gruczołami dokrewnymi. Wydzielina tych gruczołów przedostaje się bezpośrednio do krwi,a następnie, wraz z krwią, jest transportowana do narządów docelowych. Odpowiednie hormony trafiają pod właściwe adresy dzięki "pasującym" do nich receptorom znajdującym się na powierzchni komórek.
Ośrodek sterowania produkcją hormonów znajduje się w podwzgórzu mózgu, gdzie "komunikują się" ze sobą system nerwowy i system hormonalny. Komunikat o zapotrzebowaniu poszczególnych narządów na odpowiednie hormony kierowany jest do przysadki mózgowej, która produkuje hormony sterujące - pobudzające lub hamujące aktywność gruczołów dokrewnych.
Najważniejszymi gruczołami wydzielania wewnętrznego są, obok przysadki, tarczyce, przytarczyce, nadnercza, trzustka oraz męskie i żeńskie gruczoły płciowe.
Niedoczynność lub nadczynność gruczołów dokrewnych powoduje odpowiednio niedobór lub nadmiar poszczególnych hormonów, co prowadzi do chorób.
Niektóre gruczoły dokrewne mają własne "czujniki" (rodzaj receptorów). Alarmują one, że homeostaza organizmu została zakłócona i należy ją szybko przywrócić. Na przykład trzustka dowiaduje się, że wzrósł poziom cukru we krwi, więc szybko wydziela insulinę (hormon trzustkowy), lub przytarczyce odpowiadając na sygnał, że obniżyło się stężenie wapnia we krwi, wydzielają parathormon ( hormon przytarczyc )
Insulina natychmiast oddziałuje na odpowiednie tkanki, które przetwarzają i magazynują nadmiar glukozy. Dzięki temu jej poziom we krwi normalizuje się, parathormon zaś pobudza odpowiednie narządy (nerki, przewód pokarmowy, kości), których współdziałanie doprowadza do przywrócenia prawidłowego poziomu wapnia we krwi.
Właściwy poziom hormonów ma zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania zdrowego organizmu.
Ich niedobory lub nadmiar są przyczyną ciężkich, najczęściej groźnych dla życia, chorób: niedoczynności lub nadczynności gruczołów dokrewnych.

W organizmie człowieka znajdują się liczne gruczoły, których zadaniem jest produkcja hormonów i kontrolowane wydzielanie ich do krwi. Są to tzw. gruczoły dokrewne, inaczej zwane gruczołami wydzielania wewnętrznego.

Nazwa gruczoły dokrewne, inaczej zwane gruczołami wydzielania wewnętrznego wywodzi się stąd, że wydzielina, którą produkują, nie wydostaje się na zewnątrz, jak np. wydzielina gruczołów ślinowych (czyli po prostu ślina), czy też wydzielina gruczołów błony śluzowej oskrzeli. Produkt wytworzony w gruczole dokrewnym - hormon - dostaje się do krwi i jest transportowany przez naczynia krwionośne (tętnice) do tkanek i narządów, w których jest potrzebny, tzw. narządów docelowych.
Jest więc wydzielany do wnętrza organizmu i w nim przejawia swoje działanie.

Gruczoły dokrewne i najważniejsze hormony przez nie wytwarzane:

-przysadka mózgowa - wydziela hormon wzrostu regulujący wzrost organizmu, prolaktynę pobudzającą wytwarzanie mleka, oksytocynę pobudzającą skurcz mięśniówki macicy w czasie porodu, wazopresynę zmniejszającą wydalanie wody z organizmu oraz tzw. hormony uwalniające, które wpływają na inne gruczoły dokrewne: tarczycę, nadnercza, jajniki i jądra,
-tarczyca - wydziela hormony tarczycowe: tyroksynę i trójjodotyroninę, które zwiększają przemianę materii, oraz kalcytoninę regulującą poziom wapnia we krwi (obniża wapń do wartości prawidłowych, gdy jest on podwyższony),
·przytarczyce - wydzielają parathormon utrzymujący odpowiedni poziom wapnia we krwi (podnosi wapń do wartości prawidłowych, gdy jest on obniżony),
-nadnercza - rdzeń nadnerczy wydziela adrenalinę, przygotowującą organizm do szybkiej reakcji na stres, kora nadnerczy zaś wydziela kortyzon uczestniczący w reakcjach na stres i aldosteron regulujący gospodarkę mineralną ustroju,
-trzustka - wydziela insulinę obniżającą poziom cukru we krwi oraz glukagon przeciwdziałający obniżeniu poziomu cukru poniżej wartości prawidłowych,
-jajniki - wydzielają estrogeny i progesteron kontrolujące cykle miesięczne, płodność i przebieg ciąży,
-jądra - wydzielają testosteron odpowiedzialny za męskie cechy płciowe.


Przysadka mózgowa jest niewielkim gruczołem dokrewnym mieszczącym się wewnątrz czaszki, w tzw. siodełku tureckim. Ważąc zaledwie 0,5 - 0,8 g, pełni ona kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu całego organizmu. Przysadka mózgowa składa się z części nerwowej i części gruczołowej, która stanowi 70% masy gruczołu.
Wydziela ona kilka hormonów wpływających na czynności całego organizmu lub regulujących funkcjonowanie innych gruczołów dokrewnych.
Aktywność wewnątrzwydzielnicza przysadki jest sterowana potrzebami organizmu i pozostaje pod kontrolą centralnego układu nerwowego. Część hormonów przysadkowych jest wydzielana pod wpływem hormonów uwalniających, produkowanych przez część mózgu zwaną podwzgórzem.
Przysadka mózgowa wydziela siedem dobrze poznanych hormonów: hormon wzrostu, hormon tyreotropowy, hormon kortykotropowy, hormon dojrzewania pęcherzyków, hormon luteinizujący, prolaktynę i hormon melanotropowy.

Hormon wzrostu
Przysadka wydziela substancję pobudzającą wzrost, zwaną hormonem wzrostu lub somatotropiną Hormon wzrostu pobudza wzrost u dzieci, a ponadto wywiera wpływ na gospodarkę białkową, tłuszczową i węglowodanową organizmu. Pobudza przyswajanie aminokwasów i zwiększa syntezę białka.
Nadmierne wydzielanie somatotropiny w okresie wzrostu prowadzi do tzw. gigantyzmu (bardzo wysoki wzrost - powyżej 200 cm u mężczyzn i 190 cm u kobiet), a u osób dorosłych do akromegalii (powiększenie rąk, stóp i części kostnych twarzy, z charakterystycznym uwydatnieniem żuchwy i "pogrubieniem" rysów twarzy).
Niedobór hormonu wzrostu u dzieci prowadzi do karłowatości przysadkowej.
Hormon tyreotropowy

Hormon tyreotropowy działa przede wszystkim na tarczycę, wywołując jej powiększenie, zwiększone unaczynienie i pobudzenie wytwarzania oraz uwalniania do krwi hormonów tarczycowych.
Pomiędzy tarczycą a komórkami przysadki wytwarzającymi tyreotropinę ( TSH ) istnieje tzw. ujemne sprzężenie zwrotne. Polega ono na tym, że nadmiar hormonów tarczycy blokuje wytwarzanie w przysadce tyreotropiny, natomiast niedobór hormonów tarczycy powoduje wzrost wydzielania tyreotropiny.
Osoby leczące się z powodu nadczynności lub niedoczynności tarczycy wiedzą, jak ważne dla oceny skuteczności leczenia jest oznaczenie we krwi poziomu tyreotropiny.
Jeżeli ktoś z nadczynnością tarczycy ma w trakcie leczenia bardzo niski poziom tyreotropiny, oznacza to, że nadczynność tarczycy nie została jeszcze opanowana (przysadka mózgowa jest zablokowana przez nadmiar hormonów tarczycowych.
Poziom TSH mieszczący się w granicach normy oznacza, że u pacjenta osiągnięto normalizację funkcji tarczycy.
Osoby z niedoczynnością tarczycy mają bardzo wysoki poziom TSH we krwi, przysadka mózgowa bowiem "usiłuje wymusić" wytwarzanie przez tarczycę większej ilości hormonów, produkuje więc dużo hormonu tyreotropowego.
Patologia przysadki mózgowej może prowadzić do dysfunkcji tarczycy: brak lub niedobór TSH prowadzi do niedoczynności tarczycy, nadmiar - do jej nadczynności.

Sprzężenie zwrotne jest w tych stanach zaburzone i funkcja przysadki nie jest sterowana poziomem hormonów tarczycowych, tarczyca natomiast jest uzależniona od nadmiaru TSH (nadczynność przysadkowa tarczycy) lub niedoboru tyreotropiny (niedoczynność przysadkowa tarczycy).

Hormon kortykotropowy


Hormon kortykotropowy (ACTH) oddziałuje na korę nadnerczy, stymulując ją do wydzielania hormonów.
W razie niedoboru ACTH dochodzi do groźnej dla życia niedoczynności kory nadnerczy.

Nadmiar ACTH prowadzi do nadczynności kory nadnerczy (tzw. choroba Cushinga).

Gonadotropiny

Przysadka mózgowa wytwarza trzy rodzaje hormonów wpływających na funkcję narządów płciowych (hormonów gonadotropowych):

1) folitropinę (FSH ) hormon, który u kobiet pobudza dojrzewanie pęcherzyków w jajnikach i wzmaga wytwarzanie estrogenów, natomiast u mężczyzn powoduje powiększenie cewek nasiennych i pobudza wytwarzanie plemników,

2) hormon luteinizujący (LH), który u kobiet pobudza jajeczkowanie (owulację), natomiast u mężczyzn stymuluje wydzielanie testosteronu w jądrach.

Poziom FSH i LH u kobiet zmienia się w czasie cyklu miesięcznego. U mężczyzn wydzielanie gonadotropin utrzymuje się na stałym poziomie.

W przypadku uszkodzenia gruczołów płciowych (jajników u kobiet, jąder u mężczyzn) poziom hormonów gonadotropowych we krwi jest podwyższony.

Niedomoga przysadki w zakresie wydzielania gonadotropin prowadzi wtórnie do hipogonadyzmu, czyli niedostatecznej funkcji jajników czy jąder.

3) prolaktynę, czyli hormon laktogenny, wpływający na rozpoczęcie i podtrzymanie laktacji u ssaków.

U ludzi w warunkach fizjologicznych wysoki poziom prolaktyny jest charakterystyczny dla ciąży i okresu karmienia.

Hormon melanotropowy

Hormon melanotropowy (MSH )wpływa na czynność melanocytów (czyli komórek barwnikowych), powodując zwiększenie się ziarnistości melaniny i wzrost zabarwienia skóry.

Zaburzenia i leczenie

Choroby przysadki mózgowej to jej niedoczynność (wrodzona lub spowodowana jej zniszczeniem, najczęściej w przebiegu powikłań okołoporodowych prowadzących do zakrzepów w naczyniach przysadki) oraz nadczynność (najczęściej w przypadku rozrostu hormonalnie czynnych guzów przysadki).
Objawy niedoczynności lub nadczynności tego gruczołu zależą od tego, jaki rodzaj zaburzeń hormonalnych dominuje w obrazie klinicznym.
Leczenie przysadkowej niedoczynności gruczołów dokrewnych polega najczęściej na podawaniu hormonów (tzw. substytucja hormonalna) zastępujących brakujące hormony gruczołów, które nie są stymulowane przez niewydolną przysadkę.
I tak np. w razie wystąpienia objawów niedoczynności tarczycy wskutek braku przysadkowego TSH, leczenie polega na podawaniu hormonów tarczycowych (głównie
L-tyroksyny). W razie niedomogi kory nadnerczy wtórnej wobec braku ACTH pacjent otrzymuje substytucję hormonów nadnerczowych.
Złożone zaburzenia hormonalne spowodowane rozległym uszkodzeniem przysadki mózgowej wymagają podawania kilku hormonów w celu skorygowania wszystkich zaburzeń.
Leczenie nadczynności przysadki spowodowanej obecnością guzów wytwarzających hormony przysadkowe jest najczęściej operacyjne i polega na usunięciu guza.
W przypadku nadmiernego wytwarzania przez przysadkę prolaktyny może wystarczyć leczenie farmakologiczne.

Tarczyca
Tarczyca jest jednym z największych gruczołów dokrewnych. Jej masa wynosi od 15 do 30 g. Położona na przedniej powierzchni szyi składa się z dwóch symetrycznych płatów – prawego i lewego, połączonych wąskim pasmem tkanki gruczołowej, tzw. cieśnią. Otoczona jest torebką zbudowaną z tkanki łącznej i jest bardzo bogato unaczyniona. Przez 1 g tkanki tarczycowej przepływa w ciągu 1 minuty około 5 litrów krwi.
Płaty tarczycy zbudowane są z drobnych płacików, z których każdy zawiera 20 - 40 ściśle do siebie przylegających pęcherzyków. W pęcherzykach znajduje się tzw. koloid, będący miejscem magazynowania hormonów tarczycowych. Wokół pęcherzyków tarczycowych umiejscowione są komórki, które różnią się wyglądem od komórek tworzących pęcherzyki. Są to tzw. komórki C, których funkcja jest inna niż pozostałej tkanki gruczołowej.


Funkcje tarczycy
Tarczyca wytwarza i wydziela do krwi hormony trójjodotyroninę (T3) i tyroksynę (T4). Hormony te sterują przemianą materii we wszystkich narządach i tkankach organizmu. Do produkcji hormonów tarczyca potrzebuje wystarczających ilości jodu, który organizm przyswaja z pożywienia i powietrza (jod jest pierwiastkiem lotnym). I tak np. masa jodu w tyroksynie stanowi 65% masy hormonu, natomiast w trójjodotyroninie ok. 59%. Daje to nam pojęcie o tym, jak ważny jest jod dla prawidłowej funkcji hormonalnej tarczycy.

T3 jest hormonem "silniejszym" od T4. Jej aktywność biologiczna jest 2 - 4 - krotnie większa niż aktywność T4. Hormony tarczycowe mają wielokierunkowy wpływ na wzrost i rozwój ustroju oraz na metabolizm, czyli przemianę materii. W okresie rozwoju regulują one wzrost tkanek i powstawanie niektórych enzymów komórkowych, pobudzają dojrzewanie centralnego układu nerwowego i układu kostnego. Wpływ na przemianę materii to regulacja tzw. podstawowej przemiany materii (czyli tempa spalania różnych substancji i tworzenia innych), transportu wody i różnych pierwiastków, przemiany cholesterolu, wapnia, fosforu, białka i innych związków chemicznych. Oddziałując na przemianę materii i funkcję różnych komórek, hormony tarczycowe odgrywają ogromną rolę w pracy układu pokarmowego, serca, mięśni i układu nerwowego. Praktycznie mają znaczenie dla sprawności całego organizmu.
Funkcja tarczycy pozostaje pod ścisłą kontrolą podwzgórza i przysadki mózgowej. Kiedy organizm "odczuwa" niedostatek hormonów tarczycowych podwzgórze wydziela czynnik (hormon) uwalniający tyreotropinę (TSH - RH). Pod wpływem hormonu uwalniającego przysadka "wysyła" tyreotropinę (TSH), która pobudza tarczycę do produkcji i wydzielania do krwi jej hormonów. Kiedy we krwi krąży zbyt dużo hormonów tarczycowych, przysadka zostaje "wyłączona". Jest to tzw. mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego pomiędzy tarczycą i przysadką mózgową. W medycynie wykorzystuje się go w diagnostyce nadczynności i niedoczynności tarczycy..
Niedoczynność tarczycy

Niedoczynność tarczycy, najczęściej spowodowana niedoborem jodu w organizmie, (ale może też być pooperacyjna czy pozapalna) ma implikacje kliniczne zależne od wieku chorego. Wrodzona niedoczynność tarczycy (tzw. kretynizm tarczycowy) prowadzi do ciężkich zaburzeń rozwoju organizmu, w tym do niedorozwoju centralnego układu nerwowego.

Niedoczynność tarczycy w późniejszym wieku objawia się przyrostem masy ciała (wskutek spowolnienia przemiany materii), nagromadzeniem substancji śluzowatych w tkance podskórnej (tzw. obrzęk śluzowaty) z charakterystycznym wyrazem twarzy (twarz "nalana", amimiczna), wypadaniem włosów. Pacjenci z niedoczynnością tarczycy skarżą się na stałe uczucie chłodu, zaparcia, senność, suchość i szorstkość skóry. Mają obniżoną temperaturę ciała. W badaniu stwierdza się zwolnione tętno. Wiele osób ma powiększoną tarczycę (wole niedoczynne), przysadka mózgowa bowiem, "chcąc" doprowadzić do prawidłowego poziomu hormonów tarczycowych, wydziela intensywnie TSH, co pobudza gruczoł tarczowy do rozrostu.
W badaniach krwi stwierdza się charakterystyczny dla niedoczynności tarczycy wysoki poziom cholesterolu, a ponadto zaburzenia w oznaczeniach hormonów: obniżone T3 i T4 oraz wysoki poziom TSH.
Nadczynność tarczycy

Nadczynność tarczycy może być spowodowana uogólnionym rozrostem tkanki gruczołowej (wole nadczynne), guzkiem (przeważnie tzw. gorącym) wydzielającym zbyt dużo hormonów lub wczesną fazą zapalenia gruczołu tarczowego.
Chory z nadczynnością tarczycy to jakby przeciwieństwo chorego z niedoczynnością: szczupły, często wręcz wychudzony i nadal chudnący, stale mu ciepło, ma podwyższoną temperaturę ciała (stan podgorączkowy), skarży się na biegunki, nerwowość, labilność emocjonalną (łatwo się denerwuje, miewa bez powodu obniżony nastrój), drżenie rąk, kołatanie serca. W wyglądzie pacjenta zwraca uwagę wygładzona, cienka i wilgotna skóra, błyszczące oczy, a w przypadku postaci nadczynności tarczycy zwanej chorobą Gravesa - Basedowa - wytrzeszcz oczu.
W badaniu układu krążenia stwierdza się przyspieszoną pracę serca, często powyżej 100/min, i podwyższone ciśnienie tętnicze (przede wszystkim skurczowe).W badaniach krwi stwierdza się obniżony poziom cholesterolu, wysokie wartości hormonów T3 i T4 oraz niskie (czasami nieoznaczalne) TSH, jako że przysadka mózgowa jest blokowana wysokim stężeniem krążących we krwi hormonów tarczycowych.
Profilaktyka i leczenie
Leczenie niedoczynności tarczycy, niezależnie od jej przyczyny, polega na doustnym podawaniu hormonów tarczycowych.
Profilaktyka wola niedoczynnego polega na spożywaniu jodowanej soli. W Polsce jest to ważny problem, ponieważ istnieją całe obszary tzw. wola endemicznego w tych regionach Polski, gdzie gleba i woda są ubogie w zawartość jodu (szczególnie Polska południowa - Podkarpacie i Dolny Śląsk wzdłuż Sudetów).
Leczenie nadczynności tarczycy zależy od jej przyczyny i może być farmakologiczne (leki hamujące czynność gruczołu - tzw. tyreostatyki, jod promieniotwórczy) lub chirurgiczne (usunięcie guzka lub znacznej części wola).
Należy podkreślić, że zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tarczycy są groźne dla życia i nie leczone mogą doprowadzić do tzw. przełomu tarczycowego, będącego stanem bezpośredniego zagrożenia życia i obciążonego niepewnym rokowaniem.
Poza wspomnianymi wcześniej badaniami biochemicznymi, niezbędnymi w diagnostyce chorób tarczycy, medycyna dysponuje całym warsztatem diagnostycznym pozwalającym na ustalenie rodzaju patologii i podjęcie decyzji o sposobie leczenia.

Z najczęściej wykonywanych badań można wymienić USG, scyntygrafię tarczycy, zdjęcie rtg (w poszukiwaniu tzw. wola zamostkowego, które "schodzi" do klatki piersiowej) i biopsję cienkoigłową wykorzystywaną w przedoperacyjnym diagnozowaniu guzków.


Hormony przytarczyc
Organizm dysponuje trzema głównymi hormonami kalcytropowymi, "dbającymi" o zapewnienie prawidłowych stężeń wapnia, fosforu (także magnezu) w surowicy krwi i płynach ustrojowych. Są to: kalcytonina, parathormon i aktywne metabolity witaminy D.

Hormon komórek C tarczycy, hormon przytarczyc i witaminę D współuczestniczą w regulacji gospodarki wapniowo - fosforowej organizmu i odgrywają dużą rolę w patogenezie i leczeniu wielu schorzeń tkanki kostnej - tzw. chorobach metabolicznych kości.
Komórki C tarczycy i ich hormon - kalcytonina

W tarczycy, poza komnam mi wytwarzającymi znane o pojuż hormony – tyroksynę i trójjodotyroninę, znajdują się tzw. komórki okołopęcherzykowe, inaczej zwane komórkami C. Wytwarzają one kalcytoninę. Produkcją tego hormonu nie steruje przysadka mózgowa, jak ma to miejsce w przypadku pozostałych hormonów tarczycy.
U człowieka kalcytonina powstaje nie tylko w tarczycy. Komórki C można znaleźć także w przytarczycach, grasicy, w skupiskach położonych wzdłuż dużych naczyń.

Kalcytonina odgrywa istotną rolę w regulacji poziomu wapnia i fosforu we krwi, a jej wytwarzanie i wydzielanie zależy od poziomu wapnia w surowicy.

Bodźcem do wydzielania kalcytoniny jest wzrost stężenia wapnia we krwi. Spadek jego stężenia prowadzi natomiast do zahamowania powstawania kalcytoniny w komórkach C.

Kalcytonina działa na tkankę kostną, hamując jej resorpcję (rozpuszczenie macierzy kostnej przez komórki kościogubne - osteoklasty), czego skutkiem jest zablokowanie uwalniania wapnia z kości do krwi. Zwiększa też ona wydalanie wapnia i fosforu przez nerki oraz zmniejsza wchłanianie wapnia w jelicie cienkim. Wszystkie te mechanizmy prowadzą do obniżenia stężenia wapnia we krwi.
Kalcytonina zatem przyczynia się do zachowania homeostazy (stałości środowiska wewnętrznego) wapniowo - fosforanowej.
Przytarczyce i ich hormon - parathormon

Przytarczyce to małe gruczoły dokrewne (przeciętne wymiary każdej wynoszą 6,5 x 6,0 x 3 mm), umiejscowione najczęściej za tarczycą w okolicy jej biegunów: po jednej za biegunem górnym płata prawego i lewego i po jednej za biegunami tylnymi obu płatów.

Ponad 80% ludzi ma 4 przytarczyce, u pozostałych może ich być 3, 5, 6 lub 2. Nie zawsze są one położone za tarczycą, czasem znajdują się wewnątrz tarczycy lub w śródpiersiu. Przytarczyce produkują parathormon, który, podobnie jak kalcytonina, ma zapewnić homeostazę wapniowo – fosforanową.


Wytwarzanie parathormonu nie podlega kontroli przysadki, lecz - podobnie jak w przypadku komórek C - zależy od poziomu wapnia w surowicy. Jednak tutaj zależność jest odwrotna niż dla komórek C i kalcytoniny. Wzrost stężenia wapnia hamuje wydzielanie parathormonu, natomiast spadek jest bodźcem do jego wytwarzania i wydzielania.

Pod wpływem parathormonu dochodzi do zwiększenia resorpcji kości przez osteoklasty (komórki kościogubne) i uwalniania wapnia z magazynów kostnych do krwi. Działając na nerki, hormon ten nasila wchłanianie zwrotne wapnia, a zmniejsza wchłanianie zwrotne fosforu, czyli prowadzi do mniejszej utraty wapnia z moczem, a zwiększa utratę fosforu.

Parathormon nasila wytwarzanie w nerkach aktywnej postaci witaminy D, co w efekcie również prowadzi do podwyższenia stężenia wapnia we krwi.
Biochemicznym efektem działania parathormonu jest więc podwyższenie poziomu wapnia i obniżenie stężenia fosforu w surowicy. Kalcytonina i parathormon, dążąc do zachowania homeostazy wapniowej, mogą "krzywdzić" pewne tkanki czy narządy. Na przykład parathormon dla doprowadzenia do normalizacji poziomu wapnia może istotnie niszczyć kość.
Witamina, która jest hormonem

Wiemy, że witaminy - to niezbędne dla przemiany materii substancje, których organizm sam nie potrafi wytworzyć. Do niedawna tak klasyfikowano też witaminę D.

Ostatnio jednak zalicza się ją, a ściśle mówiąc, jej aktywną pochodną - 1,25(OH) D3 - do hormonów.

Jest to jeden z tzw. hormonów kalcytropowych, związanych z gospodarką wapniową organizmu, tak jak kalcytonina i parathormon.
Witamina D3 (cholekalcyferol) pochodzi z dwóch źródeł: pokarmu (ryby, jaja, wątroba, produkty mleczne), z którego zostaje wchłonięta w przewodzie pokarmowym, lub powstaje w skórze pod wpływem promieniowania ultrafioletowego ze światła słonecznego.

Przyjęta z pokarmem lub wytworzona w skórze witamina D jest następnie przetwarzana w wątrobie i nerkach Zadaniem witaminy D w organizmie jest regulacja białka jelitowego umożliwiającego wchłanianie wapnia. Zwiększa ona również wchłanianie fosforu w jelitach. Witamina D "współpracuje" z parathormonem, który nasila powstawanie jej czynnej postaci w nerkach. Od obecności witaminy D zależy odpowiedni poziom wapnia i fosforu w organizmie. Ma ona kolosalne znaczenie w zapewnieniu prawidłowej mineralizacji tkanki kostnej.
Organizm dysponuje trzema głównymi hormonami kalcytropowymi, "dbającymi" o zapewnienie prawidłowych stężeń wapnia, fosforu (także magnezu) w surowicy krwi i płynach ustrojowych. Są to: kalcytonina, parathormon i aktywne metabolity witaminy D. Działają one poprzez wpływ na tkankę kostną, jelita i nerki.



Nadmiar i niedobór hormonów kalcytropowych

Z kalcytoniną na ogół nie ma problemów, ponieważ komórek C jest w organizmie dużo i raczej trudno o sytuację, w której wszystkie uległyby jakiejś dysfunkcji.

Niedoczynność przytarczyc (niedobór lub brak parathormonu) - najczęściej zdarzająca się po przypadkowym usunięciu przytarczyc w czasie operacji wola tarczycy - prowadzi do spadku poziomu wapnia we krwi i objawów tężyczki (nadmierne skurcze mięśni). Leczy się ją aktywnymi metabolitami witaminy D i solami wapnia.
Nadczynność przytarczyc, spowodowana guzem gruczołu przytarczycznego, jest przyczyną wzrostu stężenia wapnia we krwi (co wywołuje groźne zaburzenia funkcji mózgu)i niszczenia kości mogącego prowadzić do złamań. Leczy się ją operacyjnie (usunięcie guza).

Niedobór witaminy D u dzieci powoduje krzywicę, u dorosłych tzw. osteomalację ("rozmiękanie kości" - zaburzenia mineralizacji tkanki kostnej). Leczy się go, podając odpowiednie dawki witaminy D i zalecając korzystanie z kąpieli słonecznych. Wystarczy przebywanie na dworze z odkrytą twarzą i ramionami przez 20 - 30 minut dziennie w miesiącach wiosenno-letnich, by organizm - "zrobił sobie" zapasy witaminy D na cały rok.

Stałe stosowanie kremów z filtrami UV na odsłonięte części ciała może powodować niedobór witaminy D w organizmie.
Nadmiar witaminy D, czyli zatrucie tą witaminą, jest powodowany nadmierną jej podażą. Leczenie polega na przerwaniu podawania tego preparatu. Czasami konieczne jest farmakologiczne obniżenie nadmiernego poziomu wapnia. Szczególnie często dochodziło do zatrucia witaminą D w czasie leczenia tzw. dawkami uderzeniowymi, co obecnie raczej nie jest praktykowane.



Trzustka to narząd gruczołowy położony w nadbrzuszu, poprzecznie, za żołądkiem. Składa się z głowy, trzonu i ogona, ma strukturę płatowo-zrazikową. Waży od 60 do 125 gramów, jednak przeważająca część jej masy nie jest gruczołem dokrewnym; nie produkuje hormonów, lecz soki trawienne, które są odprowadzane do przewodu pokarmowego, ściślej mówiąc - do dwunastnicy. Dziennie narząd ten wytwarza 1200-1500 ml soku trzustkowego, zawierającego enzymy trawiące cukry, białka i tłuszcz.
Ta czynność trzustki to jej funkcja egzokrynna, czyli wydzielanie zewnętrzne.
Funkcję endokrynną, czyli produkcję i wydzielanie do krwi hormonów, pełnią komórki zgrupowane w niewielkich skupiskach zwanych wyspami Langerhansa. Wyspy te są rozrzucone w całym narządzie, jest ich około miliona, a ich łączna masa stanowi zaledwie 2% masy całego gruczołu. W obrębie wysp Langerhansa wyróżniono 3 rodzaje komórek: A, B, i D. W komórkach A wytwarzany jest glukagon, w komórkach B insulina, w D-somatostatyna.
Wszystkie hormony produkowane przez trzustkę są ważne dla organizmu, bowiem współpracują w utrzymaniu równowagi biochemicznej. I tak np. przeciwstawne oddziaływanie insuliny i glukagonu na gospodarkę węglowodanową pomaga w utrzymaniu stałego poziomu glukozy we krwi.
Glukagon ingeruje w przemianę tłuszczów, cukrów i białek. Powoduje rozpad glikogenu i uwolnienie glukozy z zapasów w wątrobie, rozpad tłuszczów (czyli lipolizę) w tkance tłuszczowej i wątrobie, oraz ma wpływ kataboliczny na białka. Szybko i efektywnie podnosi poziom glukozy we krwi, a bodźcem do jego wydzielania jest spadek glikemii.
Hormony trzustki
Wszystkie hormony produkowane przez trzustkę są ważne dla organizmu, bowiem współpracują w utrzymaniu równowagi biochemicznej.
Jego rola w organizmie to współpraca z insuliną w utrzymaniu równowagi przemiany materii i zachowaniu homeostazy (stałości środowiska wewnętrznego) węglowodanowej. Funkcja somatostatyny zaś polega na hamowaniu uwalniania innych hormonów.
Jednak z klinicznego punktu widzenia zdecydowanie najważniejsza jest insulina. O chorobach spowodowanych nadmiarem lub niedoborem innych hormonów trzustkowych prawie się nie słyszy, należą bowiem one do rzadkich patologii. Dlatego też dalej skupimy się na omówieniu działania insuliny.
Insulina
Insulina jest hormonem o budowie białkowej, a dokładnie - polipeptydowej.
Produkujące ją komórki B zajmują najwięcej miejsca w wyspach Langerhansa, stanowią bowiem 80% ogółu komórek wysp. Insulina jest bardzo ważnym hormonem regulującym zużytkowanie i magazynowanie składników pokarmowych. Reguluje przemianę cukrów, białek i tłuszczów. Osoby chore na cukrzycę, której istotą jest niedobór insuliny, muszą codziennie lub kilka razy dziennie przyjmować insulinę w postaci zastrzyków.

Wpływ insuliny na gospodarkę węglowodanową

Insulina nasila transport glukozy do wnętrza komórek (np. komórek wątrobowych czy mięśniowych). Zwiększa wewnątrzkomórkowe zużytkowanie glukozy, czyli jej spalanie. W wątrobie i mięśniach zwiększa wytwarzanie glikogenu - wielocukru, który jest magazynowany w komórkach i wykorzystywany w razie potrzeby (jeżeli wystąpi niedobór glukozy w płynach ustrojowych czy tkankach, glikogen rozpada się i uwalnia potrzebną glukozę).

Wypadkową tych wszystkich procesów metabolicznych jest obniżenie poziomu glukozy we krwi. Bodźcem do wydzielania insuliny przez komórki B wysp Langerhansa jest wzrost poziomu cukru we krwi, np. po posiłku. Wydzielona przez trzustkę insulina normalizuje ten poziom, czyli tzw. glikemię. Jeśli glikemia obniży się, wydzielanie insuliny ustaje. Dzięki tej samoregulacji (ujemnemu sprzężeniu zwrotnemu między poziomem cukru a wydzielaniem insuliny) nie dochodzi do nadmiernego obniżenia poziomu cukru we krwi.

Podanie insuliny w iniekcji powoduje obniżenie stężenia glukozy we krwi. Jeśli poda się za dużą dawkę tego hormonu, następuje znaczy spadek glikemii, tzw. hypoglikemia (niedocukrzenie), co jest groźne dla życia, powoduje bowiem zaburzenia funkcji, a następnie uszkodzenie komórek mózgowych, które są bardzo wrażliwe na niedocukrzenie.
Wpływ insuliny na przemianę tłuszczów i białek
Insulina nasila syntezę kwasów tłuszczowych. Nasila wytwarzanie trójglicerydów, czyli estryfikację kwasów tłuszczowych do trójglicerydów. Hamuje też lipolizę, czyli rozpad tłuszczów. Efektem jej działania jest magazynowanie tłuszczów w tkankach.
Insulina jest też ważnym hormonem anabolicznym, nasilającym wytwarzanie białka i zarazem hamującym jego rozpad. Zwiększa ona transport aminokwasów (podstawowa jednostka, z której zbudowane są białka) do wnętrza komórek. Intensyfikuje wewnątrzkomórkowe wytwarzanie białka i przez wpływ na przemianę aminokwasów hamuje jego rozpad.
Insulina, oddziałując na procesy metaboliczne, wpływa przede wszystkim na:
·mięśnie, w których umożliwia ona wykorzystanie glukozy jako źródła energii i biosyntezę białka,
·tkankę tłuszczową, gdzie jej głównym zadaniem jest szybkie przekształcanie glukozy w tłuszcz i utrzymanie tego zapasu,
·wątrobę, w której jej wpływ przejawia się w zwiększeniu wytwarzania glikogenu (magazynowanie cukru), trójglicerydów i białek.
Skutki niedoboru insuliny
Niedobór insuliny powoduje głębokie zaburzenia metaboliczne obejmujące przemianę cukrów, białek i tłuszczów. Choroba, w której występuje niedobór lub brak insuliny, nosi nazwę cukrzycy. Pierwszą biochemiczną oznaką cukrzycy jest wzrost poziomu cukru we krwi. Potem dołączają się inne zaburzenia. W wypadku cukrzycy typu 1 (tzw. młodzieńczej), niezbędne jest regularne podawanie insuliny.
W cukrzycy typu 2 (tzw. cukrzycy dorosłych) zdarza się często, że trzustka produkuje sporo insuliny, lecz tkanki są na nią oporne. Ta postać cukrzycy jest leczona lekami zmniejszającymi wchłanianie glukozy w przewodzie pokarmowym, zwiększającymi wydzielanie insuliny przez komórki B trzustki, lub insuliną. Często łączy się dwa leki o różnych mechanizmach działania.

Gruczoły Wydzielany hormon Działanie Nadczynność Niedoczynność
Przysadka mózgowa Wzrostu, pobudza hormon: nadnercza, tarczyca, jądra, jajniki. Pobudza do wzrostu Karłowatość Gigantyzm
Tarczyca Tyroksyna Uzależnione od jodu Nadczynność tarczycy: powiększenie tarczycy, wyłupienie oczu, szybsze bicie serca, niepokój, zmęczenie Osłabienie, senneość, spowolnienie mowy, zobojętnieniem, przytępienie umysłowe
Przytarczyczne Parathormen Reguluje gospodarkę wapniwo-fosforową Wzrost poziomu wapnia we krwi: odwapnienie kości, osłabienie kości i ukł. Moczowego i pokarmowego Spadek poziomu wapnia we krwi: napady tężyczki , niekontrolowane skurcze mięśni
Trzustka Insulina, glukilon Insulina obniża poziom cukru we krwi, glubagon odwrotnie Cukrzyca, :wzrost poziowu cukru we krwi, wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu
Nadnercza Kortykosteryd, adrenalina Przemiana materii i gospodarka wodna, pobudza ukł. Nerwowy , przyspiesza serce, wzrost ciśnienia Gniew, trema, w zagrożeniu powoduje nadmierny wysiłek.

KRĄŻENIE

BUDOWA UKŁADU KRWIONOŚNEGO

Do komórek dostarczana jest bardzo duża ilość O2, powoduje to bardzo "napięty" proces spalania i w efekcie wydzielanie dużej ilości ciepła. Jest to pierwszy z dwóch podstawowych warunków umożliwiających zachowanie stałocieplności. Drugim jest całkowite oddzielenie krwi zawierającej CO2 i O2 (czterodzielność serca).
Pojemność wyrzutowa serca to 40 ml/ komorę (1 skurcz to 80 ml).
1 min = ok.1 skurcz = 0,8 s 72skurcze x 80 ml = 5600 ml (na minutę, czyli mniej więcej cała 72 skurcze krew znajdująca się w organizmie ludzkim).
Ciśnienie w KL jest ok. 5 razy większe w stosunku do ciśnienia w KP. Dlatego też różna jest ich budowa:
- KP: grubość ściany ok. 5-7 mm (występuje tam małe ciśnienie)
- KL: grubość ściany ok. 12-15 mm (występuje tam duże ciśnienie)

Serce nie korzysta z krwi przepływającej przez nie (przepływa za szybko). Dlatego mięsień sercowy "pokryty" jest układem wieńcowym (czyli siecią naczyń krwionośnych), który ma za zadanie:
- dożywić, oczyścić i dotlenić mięsień sercowy
!!! zator, zablokowanie naczyń wieńcowych (np.: przez płytki - zawał serca cholesterolu)
Typy naczyń w układzie krwionośnym:
- żyły są zbudowane w ten sam sposób, 3 części: nabłonkowa,
- tętnice mięśniowa i łącznotkankowa
- naczynia włosowate
tętnice:
- gruba warstwa mięśni (muszą wytrzymać duże ciśnienie)
- zmieniają swoją średnicę (w zależności od ciśnienia, małe ciśnienie- mała średnica i odwrotnie)
- średnia średnica tętnic jest mniejsza niż średnia średnica żył
- w tętnicach krew zawsze płynie z większym ciśnieniem niż w żyłach
- tętnice wyprowadzają krew z O2, z komór (oprócz tętnicy płucnej)
żyły:
- występują w nich zastawki zapobiegające cofaniu się krwi
- wprowadzają odtlenowaną krew do przedsionków (oprócz żył płucnych)
naczynia włosowate:
- zbudowane z jednej warstwy nabłonka (umożliwia to doskonałą filtrację)
- typu naczyń włosowatych:
3) układ dziwny; tętnica-naczynia włosowate typu dziwnego-tętnica doprowadzająca, szeroka odprowadzająca, wąska (filtracja, oczyszczanie krwi w mózgu i nerkach)

SERCE
- serce znajduje się w osierdziu (jest to wór nabłonkowo-łączno-tkankowy okrywający całe serce)
- praca serca jest samodzielna (nie zależy od innych organów); jedynie układ nerwowy wpływa na przyśpieszenie lub spowolnienie skurczy
- rozrusznik, odpowiada za generowanie skurczy (jest to część mięśniowa serca i jest czymś w rodzaju rozregulowanej pompy sodowa-potasowej)
- skurcz trwa 0,8 s, i składa się z: 0,1 s- skurcz przedsionków
0,3 s- skurcz komór
0,4 s- odpoczynek (!!! jest to bardzo ważny etap)
- w czasie jednego cyklu występują 2 uderzenia: uderzenie skurczowe
uderzenie rozkurczowe
- ciśnienie krwi:
Wyraża się je poprzez 2 liczby; pierwsza z nich oznacza ciśnienie przy skurczu, druga przy rozkurczu. Ważne jest by różnica między tymi liczbami była w granicy 50-60

RECEPTORY

Receptor – zakończenie nerwowe, wyspecjalizowana komórka lub wielokomórkowy narząd, odpowiedzialny za odbiór bodźców.
Podział receptorów ze względu na rodzaj pobieranej energii:
- Fotoreceptory – obierają bodźce świetlne.
- Mechanoreceptory – zmysły dotyku, nacisku.
- Termoreceptory – receptory ciepła i zimna w skórze.
- Chemoreceptory – bodźce chemiczne.
- Baroreceptory – rejestrują zmiany ciśnienia krwi.

Podział receptorów ze względu na źródło bodźca:
- Eksteroreceptory – odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego.
- Teloreceptory – źródło bodźca znajduje się w pewnej odległości od ciała (słuch, wzrok).
- Kontaktoreceptory – źródło bodźca znajduje się przy receptorze (ból, nacisk, smak).
- Interoreceptory – odbierają bodźce z wnętrza organizmu.
- Prioporeceptory – odbierają bodźce z narządu ruchu: z wiązadeł, ścięgien i mięśni, co umożliwia poruszanie się i utrzymanie równowagi.
- Wisceroreceptory – odbierają bodźce z narządów wewnętrznych.

Witaminy, substancje organiczne katalizujące rozmaite przemiany metaboliczne w żywych organizmach, zbliżone w swych właściwościach do enzymów i do hormonów. Pochodzą głównie z pożywienia, niektóre tworzone są w samym ustroju przez bakterie przebywające w przewodzie pokarmowym.

Witaminy dzielą się na dwie grupy w zależności od rozpuszczalności w wodzie (witaminy z grupy B, witamina C) lub w tłuszczach (witaminy A, D, E, K, F).

Brak lub niedostatek witamin w ustroju powoduje powstanie stanów chorobowych, zwanych awitaminozami albo hipowitaminozami. Nazwy witamina użył po raz pierwszy polski biochemik K. Funk (1912) na oznaczenie substancji wyodrębnionej z łusek ryżowych (witamina B₁).